WinSizeData
Milieu

Inleiding

Onder milieu verstaan we het geheel van atmosfeer, bodem, water en geluiden die van invloed zijn op het welzijn van plant, dier en mens. Door de dingen die wij als mensen doen, zoals vissen, hebben wij mensen ook een bepaald effect op het milieu. Soms hebben menselijke activiteiten geen tot nauwelijks effect op het milieu, maar soms zorgen menselijke activiteiten voor nadelige milieueffecten. Om milieuproblemen te voorkomen probeert men aan de hand van milieubeleid om de kwaliteit en kwantiteit (de rijkdom) van ons milieu zo goed mogelijk in stand te houden.

Vaak beïnvloeden wij mensen (onbewust) het milieu door de dingen die wij doen. Een goed voorbeeld daarvan is autorijden. De uitlaatgassen hebben een nadelig effect op het milieu, maar toch rijden er elke dag weer veel auto's op de wegen. Transport is namelijk belangrijk voor ons.

Vaak beïnvloeden wij mensen (onbewust) het milieu door de dingen die wij doen. Een goed voorbeeld daarvan is autorijden. De uitlaatgassen hebben een nadelig effect op het milieu, maar toch rijden er elke dag weer veel auto’s op de wegen. Transport is namelijk belangrijk voor ons. United States Department of Transportation

1Afval in zee

Veel verschillende partijen maken gebruik van de zee. Waar gewerkt en geleefd wordt, ontstaat afval. Op zee en aan de kust gebeurt dat in de koopvaardij, toeristenindustrie, recreatievaart, op olieplatforms en in de visserij. Een deel van dat afval eindigt in de zee of op het strand. Daar zorgt het voor veel ellende en schade. Afval in zee en op stranden is wereldwijd een groot probleem. In dit onderdeel bespreken we vast afval, zoals plastic en touw, en vloeibaar afval zoals olie.

Afval kan op verschillende manieren in zee terecht komen. Soms spoelt of waait er afval vanaf land de zee in, en soms eindigt afval uit de maritieme industrie voor een deel in zee. Dit afval kan vervolgens aanspoelen op het strand. Dan is het niet altijd duidelijk waar het afval vandaan komt, maar van sommige typen afval is de herkomst wel makkelijk te bepalen zoals met deze vissershandschoen.

Afval kan op verschillende manieren in zee terecht komen. Soms spoelt of waait er afval vanaf land de zee in, en soms eindigt afval uit de maritieme industrie voor een deel in zee. Dit afval kan vervolgens aanspoelen op het strand. Dan is het niet altijd duidelijk waar het afval vandaan komt, maar van sommige typen afval is de herkomst wel makkelijk te bepalen zoals met deze vissershandschoen.Stichting de Noordzee

Het is vaak moeilijk om te achterhalen waar vloeibaar afval op het strand vandaan komt. Wanneer er bijvoorbeeld een olievlek wordt ontdekt, is die vaak al verspreid en zover afgebroken dat niet meer te bewijzen waar die van afkomstig is.

Een vogel onder de olie bij de Oosterschelde.

Een vogel onder de olie bij de Oosterschelde.Harry van Reeken

Voor vast afval is dat iets makkelijker, want sommige gebruiksvoorwerpen zijn specifiek voor bepaalde sectoren. Op het strand ligt regelmatig afval dat zeker van een vissersboot komt, zoals viskisten, netresten of handschoenen. In de visserij gaat er dus nog wel eens afval overboord. Maar er valt ook positief nieuws te melden over de behandeling van afval binnen de visserij. Als we de vloeibare oliehoudende afvalstoffen bekijken, is de Nederlandse visserijsector namelijk al een flink eind op weg met het oplossen van de milieuproblematiek die daarmee te maken heeft, en de Nederlandse visserijsector werkt mee aan de Green Deal Visserij voor een Schone Zee om samen met overheid en andere organisaties het afval in zee te verminderen.

In deze Green Deal Visserij voor een Schone Zee zoeken de deelnemers naar manieren om de afvalkringloop in de visserij te sluiten en daarmee te voorkomen dat afval vanuit de visserij in zee belandt.

In deze Green Deal Visserij voor een Schone Zee zoeken de deelnemers naar manieren om de afvalkringloop in de visserij te sluiten en daarmee te voorkomen dat afval vanuit de visserij in zee belandt.KIMO

 

2Afvalstoffen aan boord van vissersschepen

Tijdens een visreis ontstaan aan boord van een schip verschillende vaste en vloeibare afvalstoffen. Afval dat je als visser zelf produceert, waar je zelf iets mee moet en waar allerlei regels voor zijn. Belangrijke vaste afvalstoffen van de visserij zijn:

  • Huisvuil: zoals etensverpakkingen, plastic, papier, kortom alles wat thuis ook in een vuilniszak belandt.
  • Bedrijfsafval: voor de visserij specifieke afvalsoorten zoals visnetten, vislijnen, touwen, kapotte viskisten, handschoenen, plastic vismanden.
  • Klein gevaarlijk afval: een verzamelnaam voor chemische afvalstoffen, die niet met het gewone huisvuil kunnen worden afgevoerd en verwerkt. Denk aan stoffen die vrijkomen bij onderhoud van het schip, motoren en andere installaties: bik- slijp-, schuur- en verfafval, oliefilters, olieblikken of –drums, jerrycans, handschoenen, batterijen, accu’s, enzovoorts.
  • Etens- en visresten: uit de kombuis komt keukenafval vrij en bij de visverwerking komen visresten vrij.

Een viskist is een typisch voorbeeld van bedrijfsafval uit de visserij.

Een viskist is een typisch voorbeeld van bedrijfsafval uit de visserij.Stichting de Noordzee

Belangrijke vloeibare afvalstoffen van de visserij zijn:

  • Olieafval uit de machinekamer: in de machinekamer ontstaat afvalolie bijvoorbeeld door het lekken van olie onder de motor en tijdens het schoonmaken van de machinekamer. Deze afvalolie noemen we bilgewater en is op ieder vissersschip aanwezig. Daarnaast is nogal eens sprake van een aparte afvalstroom van afgewerkte olie. Dit is smeerolie die rondom of in de motor wordt gebruikt. Op de enkele vissersschepen die op zware stookolie varen (HFO – heavy fuel oil) ontstaat het olieresidu sludge. Sludge en bilgewater zijn beide olie-water mengsels, maar sludge bevat veel meer olie dan bilgewater. Bilgewater wordt gewoonlijk aan boord opgeslagen in een aparte bilgetank en sludge in een sludgetank.
  • Afval van schroefasafdichtingen: het vet dat hier vrijkomt, wordt vaak naar een centrale tank afgevoerd.
  • Lekkende koelvloeistoffen en antivries: deze dienen apart van het bilgewater bewaard en afgegeven te worden.
  • Huishoudelijk afvalwater: water van de toiletten, douches en afvoerwater van wasbakken.

De Stichting Financiering Afvalstoffen Visserij, opgericht door de visserijsector, wordt binnen de visserij ook wel de SFAV genoemd. De SFAV ontvangt abonnementsgeld van haar leden waarmee men de inzamelingskosten van collectief aangelande afvalstoffen financiert.De Nederlandse visserijsector is trots op dit eigen initiatief, dat tot stand kwam in 1994. Alles in nauwe samenwerking met het ministerie van Verkeer en Waterstaat.

De Stichting Financiering Afvalstoffen Visserij, opgericht door de visserijsector, wordt binnen de visserij ook wel de SFAV genoemd. De SFAV ontvangt abonnementsgeld van haar leden waarmee men de inzamelingskosten van collectief aangelande afvalstoffen financiert.De Nederlandse visserijsector is trots op dit eigen initiatief, dat tot stand kwam in 1994. Alles in nauwe samenwerking met het ministerie van Verkeer en Waterstaat.VCU

3Vaste afvalstoffen in zee

Als je na een flinke storm een wandeling op het strand maakt, zie je wat voor afval er vanuit zee aanspoelt: eigenlijk alles wat je maar kunt bedenken. Van plastic drinkbeker tot oliedrum, van klein plastic korreltje tot hele koelkasten. Zelfs kopieerapparaten, televisies en bureaustoelen worden op het strand aangetroffen.

Inschatting van een aantal producten over hoe lang het duurt voordat het in zee afgebroken is.

Inschatting van een aantal producten over hoe lang het duurt voordat het in zee afgebroken is. NOAA

Terwijl het overal ter wereld verboden is om plastic afval in zee te dumpen, is zeker 60 tot 80 procent van al het afval in de zee plastic. Plastic brengt onze maatschappij veel voordelen, want het is heel sterk en licht. Het zijn deze twee eigenschappen die plastic als afval ook juist zo problematisch maken: het verspreidt zich makkelijk (want het weegt weinig) en het vergaat maar heel langzaam (want het is sterk). Het duurt ongeveer 450 jaar voordat een plastic fles in het zeemilieu afgebroken is.

Op Nederlandse stranden is van 2002 tot 2012 bijgehouden hoeveel en wat voor afval er ligt.

  • 38% van het afval op de Nederlandse stranden is afkomstig van de visserij en de scheepvaart. Je kunt daarbij met name denken aan netten en touwen.
  • 19% bestaat uit stukjes plastic en polystyreen zonder duidelijke bron.
  • 25% is afkomstig van mensen aan land.

De overige bronnen zijn onzeker en kunnen zowel van het land komen als vanaf de zee. Een deel van het afval dat in de zee terecht komt (ongeveer 70%) zinkt naar de bodem, 15% blijft drijven en 15% spoelt aan land aan. Dat laatste blijkt bijvoorbeeld wanneer aan het einde van het winterseizoen het strand wordt schoongemaakt. Op het Texelse strand is 1 ton afval per kilometer strand geen uitzondering. Voor heel Texel komt dit neer op 750 viskisten afval per jaar.

Een groot deel van het afval in zee zinkt naar de bodem, zoals ook gebeurd is met deze gedumpte banden voor de kust van Florida.

Een groot deel van het afval in zee zinkt naar de bodem, zoals ook gebeurd is met deze gedumpte banden voor de kust van Florida.Navy Combat Camera Dive Ex-East

3.1Problemen met plastic in zee

Afvalstoffen zijn niet altijd een probleem. Soms gebruiken zeevogels het afval als nestmateriaal. En het blijft leuk om naar de stoere verhalen van strandjutters te luisteren. Helaas heeft plastic erg veel nadelen. Niet alleen voor zeedieren, maar ook voor mensen. Voor zeedieren zijn twee problemen belangrijk: ze raken in afval verstrikt of ze slikken het in en verhongeren daarna. Voor mensen kan de economische schade heel groot zijn en kan plastic gevaarlijke situaties opleveren, bijvoorbeeld wanneer de scheepsschroef verstrikt raakt in afval.

Verstrikking

Dieren kunnen verstrikt raken in allerlei plastic materiaal, zoals netten, belijning, blikjes en verpakkingsmateriaal. Diverse soorten vogels en ook zeezoogdieren zijn vaak het slachtoffer. Van 25% van de zeevogelsoorten en 42% van de zeezoogdiersoorten zijn gevallen van verstrikking bekend.

Dode Jan van Gent met plastic in z’n snavel.

Dode Jan van Gent met plastic in z’n snavel.Henk Strietman

Vogels zoals de Jan van Gent gebruiken soms plastic netmateriaal om zijn nest te bouwen, in plaats van zeewier. Helaas sterven hun jongen wanneer ze in dit plastic blijven hangen. Ook kunnen vogels tijdens het eten zoeken met hun kop of snavel verstrikt raken in plastic. Hierdoor wordt eten onmogelijk en sterven ze een langzame dood.

Zeehond met plastic verpakkingsband om middel (moest worden afgemaakt vanwege de ernstige verwondingen).

Zeehond met plastic verpakkingsband om middel (moest worden afgemaakt vanwege de ernstige verwondingen).Salko de Wolf

Regelmatig worden in oude (vis)netten gewikkelde zeehonden, schildpadden of dolfijnen op het strand gevonden. Zeehonden en dolfijnen spelen ook met bijvoorbeeld verpakkingsbanden die in het water drijven. Als dat plastic vast blijft zitten, heeft het dier een probleem. Het dier groeit, maar het plastic rekt niet mee. Zo raakt het dier langzaam steeds strakker ingesnoerd.

Een zeehond verstrikt in een net afkomstig uit de scheepvaart.

Een zeehond verstrikt in een net afkomstig uit de scheepvaart.Ecomare

Verhongering door inslikken

Afval in zee ziet er soms uit als eten. Kleine stukjes plastic lijken op viseitjes, een plastic zak ziet eruit als een kwal. Schildpadden en vogels eten hierdoor regelmatig afval. Gewoon omdat ze denken dat het eten is. Alle zeeschildpadsoorten blijken wel eens plastic in te slikken en ook bij 40% van de zeevogelsoorten en bij 50% van de zeezoogdiersoorten is er wel eens plastic in hun magen gevonden.

Zeeschildpadden eten regelmatig plastic, want onderwater lijkt dit vaak op hun natuurlijke prooi de kwal.

Zeeschildpadden eten regelmatig plastic, want onderwater lijkt dit vaak op hun natuurlijke prooi de kwal. Yamamoto Biology

De albatros staat erom bekend enorme afvalvoorwerpen in te slikken. Aanstekers en golfballen zijn geen uitzondering voor deze grote vogels. Vaak wordt het plastic ook aan de jongen gevoerd. In verlaten nesten kun je dode jongen en het door hen gegeten plastic vinden.

Albatrossen brengen het grootste deel van hun leven door op zee. Ze voeden hun jongen met allerlei prooien die ze op zee vinden, maar helaas zit daar tegenwoordig ook plastic bij. De jongen verhongeren vervolgens door plastic in de maag.

Albatrossen brengen het grootste deel van hun leven door op zee. Ze voeden hun jongen met allerlei prooien die ze op zee vinden, maar helaas zit daar tegenwoordig ook plastic bij. De jongen verhongeren vervolgens door plastic in de maag.Chris Jordan

Dichter bij huis, in onze eigen Noordzee, leeft de Noordse Stormvogel. Deze vogel is familie van de albatros en leeft en voedt zich uitsluitend op zee. Daarbij slikt deze vogel regelmatig plastic in. Tijdens een groot Europees onderzoek is aangetoond dat bijna alle vogels die dood op stranden worden gevonden (meer dan 95%) meerdere stukken plastic in hun maag hebben. Dat is niet gezond, want plastic is onverteerbaar, dus blijft in de maag aanwezig. Hierdoor neemt het hongergevoel van de stormvogels af. De maag blijft immers altijd een beetje gevuld. Als gevolg hiervan verzwakken dieren en gaan ze soms dood door verhongering.

Buiten het broedseizoen zijn het volledig pelagische vogels, die zich voeden met vis, pijlinktvissen, plankton en visafval. De prooi wordt meestal van het wateroppervlak opgepikt, maar duikend doen ze dit ook wel. Recent onderzoek rond de Noordzee heeft uitgewezen dat noordse stormvogels gevoelig zijn voor plastic zwerfvuil op zee, dat zich ophoopt in het spijsverteringsysteem van de vogels.

Buiten het broedseizoen zijn het volledig pelagische vogels, die zich voeden met vis, pijlinktvissen, plankton en visafval. De prooi wordt meestal van het wateroppervlak opgepikt, maar duikend doen ze dit ook wel. Recent onderzoek rond de Noordzee heeft uitgewezen dat noordse stormvogels gevoelig zijn voor plastic zwerfvuil op zee, dat zich ophoopt in het spijsverteringsysteem van de vogels.Andreas Trepte

Daarnaast kunnen dieren in plastic voorwerpen stikken, wanneer die bij het inslikken in de luchtpijp terecht komen.

Economische schade

Afval in zee kost ook veel geld, bijvoorbeeld door:

  • Schoonmaakkosten van stranden: dit is een aanzienlijke kostenpost voor kustgemeenten en strandtenten. De gemeente Den Haag bijvoorbeeld betaalt in het hoogseizoen 18.000 euro per dag om het strand schoon te maken.
  • Schade voor de visserij: verlies aan vistijd door het sorteren van afval uit het net. Op de Shetland eilanden bleken vissers 1-2 uur per week te besteden aan het schoonmaken van hun netten. Ook kan het afval de netten beschadigen.
  • Schade voor de scheepvaart en visserij: soms raakt afval verstrikt in de scheepsschroef. Dat kan een dure reparatie betekenen. In 2007 leidde verstrikking van de schroef van de NG15 in een vistouw tot een zeer kostbare droogdokbeurt.

Scheepsschroef verstrikt in afval.

Scheepsschroef verstrikt in afval.KIMO

3.2Problemen op wereldschaal

Afval in zee is inmiddels een wereldwijd probleem. Je komt het overal ter wereld tegen, zelfs op plekken waar mensen nauwelijks komen, zoals op de poolgebieden, of midden in de Stille Oceaan. Dat komt doordat veel vast afval (meestal plastic) licht materiaal is, dat makkelijk door de zeestromingen vervoerd kan worden.

Afval op zee is niet alleen een Nederlands probleem, maar een internationaal probleem. Waar je ook komt, overal is afval te vinden.

Afval op zee is niet alleen een Nederlands probleem, maar een internationaal probleem. Waar je ook komt, overal is afval te vinden.ProSea

De ‘Plastic Soep’ of ‘Pools of Garbage’

Enkele jaren geleden, in 1997, ontdekte de Amerikaanse kapitein Moore vanaf zijn zeilschip een enorme poel van drijvend plastic. Een gebied in zee met een verhoogde concentratie aan kleinere en grotere plastic voorwerpen. Toen hij dit nader onderzocht kon hij zijn ogen niet geloven. Meerdere onderzoeksinstituten stelden vast dat er aan de westkust van Amerika een afvalconcentratie op zee drijft met een afmeting van ongeveer het continent Europa! Deze plek bleek niet de enige, want in totaal zijn er wereldwijd vijf van dit soort ophopingen te vinden: onder andere één dichter bij huis in de Atlantische Oceaan. Zeestromingen zorgen ervoor dat het afval op deze plekken samenkomt.

Plastic wordt door de wind en de stroming meegevoerd naar vijf grote zeegebieden, waar het wordt gevangen in de grote oceaanstromingen, de zogenoemde gyren. Hierboven zie je de vijf grote gyren (ringvormige zeestromingen), met linksonder de Indische Oceaan, in het midden de Grote Oceaan en rechts de Atlantische Oceaan. De concentratie plastic in deze gyren is wel 25 keer hoger dan daarbuiten.

Plastic wordt door de wind en de stroming meegevoerd naar vijf grote zeegebieden, waar het wordt gevangen in de grote oceaanstromingen, de zogenoemde gyren. Hierboven zie je de vijf grote gyren (ringvormige zeestromingen), met linksonder de Indische Oceaan, in het midden de Grote Oceaan en rechts de Atlantische Oceaan. De concentratie plastic in deze gyren is wel 25 keer hoger dan daarbuiten.NOAA

De meeste stukjes plastic in deze ‘plastic soep’ zijn zo klein dat ze nauwelijks waarneembaar zijn met het blote oog. Er is geschat dat er op sommige plekken in deze plastic soep zes keer zoveel plastic dan plankton zit (in gewicht).

Met name de kleine stukjes plastic, ook wel microplastics en nanoplastics genoemd, zijn lastig om op te ruimen.

Met name de kleine stukjes plastic, ook wel microplastics en nanoplastics genoemd, zijn lastig om op te ruimen.The 5 Gyres Institute

De afvalsoepen zijn moeilijk op te ruimen, want de meeste afvaldeeltjes zijn heel klein en opruimen midden op de oceaan is logistiek moeilijk en kost veel geld. Steeds meer oplossingen worden er aangedragen, waaronder die van de Ocean Cleanup. Zij willen proberen installaties met vangarmen in de oceanen te plaatsen die het plastic kunnen wegvangen. Het idee is dat het afval vanzelf de vangarmen bereikt, omdat het door de stromingen naar ze toegevoerd wordt.

Het plan van de Ocean Cleanup is om gebruik te maken van de zeestromingen voor het verzamelen van al het afval in de gyren.Erwin Zwart/The Ocean Cleanup

De zeestroom voert het afval aan en dat wordt opgevangen door de lange vangarmen. Vervolgens wordt dit afval opgeslagen in een grote tank. Vervolgens kan die tank worden geleegd door een schip en kan het afval aan land worden verwerkt/gerecycled. Erwin Zwart/The Ocean Cleanup

In juni 2016 is het eerste prototype in de Noordzee geplaatst om het idee te testen in de praktijk.The Ocean Cleanup

Om het probleem te beperken moeten we in elk geval zorgen dat er niet nog meer afval in de oceanen terechtkomt!

3.3Microplastics en nanoplastics

Ook minuscuul kleine plasticdeeltjes kunnen schade veroorzaken. Zulke kleine deeltjes heten microplastics (kleiner dan 5 mm in diameter) of nanoplastics (kleiner dan 100 nanometer). Ze kunnen op twee manieren ontstaan. Als eerst doordat ze in bijvoorbeeld cosmeticaproducten (zoals scrubs en tandpasta) gebruikt worden en na gebruik in het mariene milieu terecht komen. Als tweede doordat grotere stukken plastic niet of nauwelijks verteren, maar afbreken tot steeds kleinere stukken plastic. Omdat ze gegeten worden door kleine dieren onderaan de voedselketen, is het mogelijk dat micro- en nanoplastics de hele voedselketen beïnvloeden.

Micro- en nanoplastics kunnen worden opgenomen door zoöplankton, zoals duidelijk te zien is aan de oplichtende plastic deeltjes in bovenstaande afbeelding.

Micro- en nanoplastics kunnen worden opgenomen door zoöplankton, zoals duidelijk te zien is aan de oplichtende plastic deeltjes in bovenstaande afbeelding.Reprinted with permission from M. Cole, P. Lindeque, E. Fileman, et al. Copyright 2013 American Chemical Society

Plastic bestaat voor een deel uit chemicaliën, zoals vlamvertragers en weekmakers. Sommige daarvan zijn giftig. Als hele kleine dieren microplastics opeten, komen de chemische stoffen in hun weefsels en bloed terecht. Dan is de concentratie van deze stoffen misschien nog niet zo hoog. Maar naarmate deze dieren gegeten worden door dieren hoger in de voedselketen, hopen de chemische stoffen zich op: de concentratie wordt steeds hoger. Dit proces heet bioaccumulatie. Zo kan het zijn dat deze chemicaliën hun weg vinden in de hele voedselketen – tot naar de vis die op ons bord ligt!

Naarmate je hoger in de voedselketen komt, neemt de concentratie aan chemicaliën toe. Chemische stoffen die door plankton aan de basis van de voedselketen worden opgenomen kunnen daardoor uiteindelijk terecht komen in de top van de voedselpiramide.

Naarmate je hoger in de voedselketen komt, neemt de concentratie aan chemicaliën toe. Chemische stoffen die door plankton aan de basis van de voedselketen worden opgenomen kunnen daardoor uiteindelijk terecht komen in de top van de voedselpiramide.ProSea

Nanoplastics kunnen nog grotere problemen veroorzaken dan microplastics. Ze kunnen zelfs door celmembranen heen dringen en daar schade veroorzaken, zoals ontstekingen.

Microplastics en nanoplastics zijn inmiddels wijdverspreid over alle wereldzeeën. Ook kan je in bijna elk schepje strandzand, dat je waar ook ter wereld verzamelt, kleine stukjes plastic vinden. De gevolgen van de kleine plasticdeeltjes worden op dit moment volop onderzocht.

3.4Wat zijn de regels

Net als alle andere zeevarende schepen zijn vissersschepen gebonden aan de lozingsregels van het MARPOL verdrag. Dat verdrag is vastgesteld door de Internationale Maritieme Organisatie, de IMO. In bijlage 5 (Annex V) staan de regels voor vaste afvalstoffen. Als gevolg daarvan is overal op zee lozing van afval verboden, behalve fijngemalen voedselafval.

Van dit type afval is de herkomst makkelijk te herleiden, want een vissershandschoen is afkomstig van de visserijsector. Het overboord gooien van afval is verboden, maar in dit geval ook nog eens heel slecht voor het imago van de visserijsector.

Van dit type afval is de herkomst makkelijk te herleiden, want een vissershandschoen is afkomstig van de visserijsector. Het overboord gooien van afval is verboden, maar in dit geval ook nog eens heel slecht voor het imago van de visserijsector.Stichting de Noordzee

De IMO heeft de Noordzee aangewezen als speciaal gebied waar strengere milieueisen gelden, op de Noordzee gelden daarom extra regels waar het fijngemalen voedsel overboord mag. Dit betekent dat al het afval dat je op de Nederlandse en andere Noord-Europese stranden aantreft illegaal in zee is geloosd of op het strand is achtergelaten!

3.5Hoe gaat het in de Nederlandse visserij?

Aan boord van schepen worden afvalstoffen verzameld in bakken, zakken (‘bigbags’) of containers. Er kan een aparte opslagruimte zijn. Soms wordt afval per type gescheiden bewaard. In alle Nederlandse havens waar vissersschepen komen zijn ‘Haven-Ontvangst- Installaties’ (HOI’s) ingesteld. HOI’s zamelen vaste en vloeibare afvalstoffen tegen betaling in en verwerken deze verder.

Een Haven-Ontvangst-Installatie (HOI).

Een Haven-Ontvangst-Installatie (HOI).Rijkswaterstaat

 

Voor Klein Gevaarlijk Afval (KGA: filters, poetslappen, vetten, verfresten en tl-lampen) bestaat een speciale regeling, de ‘SFAV-regeling’. SFAV staat voor Stichting Financiering Afvalstoffen Visserij en is een initiatief vanuit de sector zelf. Dit is een abonnement systeem, waarbij elk vissersschip dat lid is een vaste bijdrage betaalt, waarna het een bepaalde hoeveelheid afval zonder verdere kosten kan afgeven. Die hoeveelheid is gekoppeld aan het aantal PK’s van het schip.

Green Deal Visserij voor een Schone Zee

De visserij werkt actief mee aan het verminderen van afval in zee, onder andere door het tekenen van de Green Deal ‘Visserij voor een schone zee’. Hierin hebben vissers, visserijhavens, afvalverwerkers, NGOs en de overheid afgesproken om samen te werken aan een schone zee. In de Green Deal ligt de focus op praktische oplossingen zoals betere afvalvoorzieningen aan boord van schepen en in de havens, maar ook aan meer bewustwording wordt gewerkt.

Tijdens het HavenVistijn op 13 augustus 2016 ondertekenden de gemeente Texel, CIV Texel, KIMO Nederland/België en de ECNC Land & Sea Group drie belangrijke overeenkomsten, waaronder een Green Deal Visserij. Hiermee spreken Texelse vissers, havens en de gemeente af de hoeveelheid afval die door de visserijsector in zee belandt, te verminderen.

Tijdens het HavenVistijn op 13 augustus 2016 ondertekenden de gemeente Texel, CIV Texel, KIMO Nederland/België en de ECNC Land & Sea Group drie belangrijke overeenkomsten, waaronder een Green Deal Visserij. Hiermee spreken Texelse vissers, havens en de gemeente af de hoeveelheid afval die door de visserijsector in zee belandt, te verminderen.Jacqueline van Dongen

De visserij wil werken aan een toekomst waarbij de sector goed en economisch maatschappelijk aanvaardbaar kan functioneren. De visserij zoekt daarom bewust naar manieren om bij te dragen aan verdere verduurzaming van de visserij. Met het ondertekenen van de Green Deal werkt de visserij aan de aanpak van afval binnen de sector. Hieronder valt niet alleen afval uit de bedrijfsvoering en vistuig, maar ook huishoudelijk en opgevist afval. De overheid maakt zich binnen de deal sterk voor uitwisseling van kennis en zorgt voor financiering van projecten.

Fishing For Litter

Vissers krijgen tijdens het vissen veel afval in hun netten dat eerder door andere zeegebruikers in zee is gedumpt of via rivieren en land in zee is gespoeld. Vroeger werd dat afval gewoon weer terug in zee gegooid, maar sinds 2006 doet de visserij in Nederland mee aan het project Fishing for Litter. Vissers die meedoen aan dit project nemen dit zwervuil mee naar land, waar het zonder kosten voor de vissers wordt ingenomen, afgevoerd en verwerkt. Zo werken vissers actief mee aan het schoonmaken van de zee.

Afval aan boord van een schip dat deelneemt aan Fishing For Litter.

Afval aan boord van een schip dat deelneemt aan Fishing For Litter.KIMO

In 2014 deden in Nederland 75 visserschepen mee aan het project en werd 224 ton afval uit zee gehaald.

VisPluisVrij

Pluis is een mooi product, dat goed helpt de netten te beschermen. Helaas komt tijdens het vissen ook een gedeelte van de plastic pluisdraadjes in zee en op het strand terecht; en dat is voor velen binnen en buiten de visserijsector een ongewenste situatie.

Gebruik van pluis in de visserij.

Gebruik van pluis in de visserij.www.vispluisvrij.nl

Jaarlijks schaft de Europese visserij ongeveer 100.000 kilo pluis aan. Daarvan is het aandeel van de Nederlandse vissers ongeveer 40.000 kilo. Van het pluis slijt ongeveer 10-25% tijdens het vissen af, een onbekend gedeelte komt tijdens onderhouds-werkzaamheden in zee terecht. Dit blijkt ook uit de monitoringsgegevens van Rijkswaterstaat van afval op stranden. Pluisdraadjes zijn daarbij één van de meest aangetroffen typen afval: meer dan 100 stukjes pluisdraad per 100 meter strand.

In het project Vispluisvrij werkt de visserij samen met Stichting De Noordzee en het ministerie van I&M om de hoeveelheid pluis die jaarlijks in zee terechtkomt te verminderen. Er wordt onder andere gekeken naar het gebruik van alternatieven voor pluis. Materialen die net zo goed werken, maar duurzamer zijn. Ook wordt gekeken naar alternatieve netontwerpen, waardoor er minder slijtage (en dus pluis nodig) is.

Er worden meerdere materialen in de praktijk getest door vissers om te kijken of er een geschikt alternatief voor pluis te vinden is.

Er worden meerdere materialen in de praktijk getest door vissers om te kijken of er een geschikt alternatief voor pluis te vinden is.VisPluisVrij

Veel winst valt echter ook te halen op andere vlakken, die wellicht zelfs nog dichter binnen handbereik liggen. Zo kunnen er stappen gemaakt worden in de manier waarop aan boord met pluisresten omgegaan wordt. Het project zorgt er daarom ook voor dat vissers goede informatie krijgen en zich bewust zijn van het probleem en van mogelijke oplossingen.

Door pluis netjes te bewaren en aan de wal af te geven kun je al behoorlijk bijdragen aan het verminderen van het probleem.

Door pluis netjes te bewaren en aan de wal af te geven kun je al behoorlijk bijdragen aan het verminderen van het probleem.VisPluisVrij

4Oliehoudende afvalstoffen in zee

Van tijd tot tijd vindt er een scheepsramp plaats waarbij veel olie in zee wegvloeit. Ook gebeuren er ongelukken tijdens het boren naar olie in zee, zoals de gigantische olieramp van BP in de Golf van Mexico in 2010. Vissersschepen zijn zelden direct bij olierampen betrokken. Maar lozingen van kleinere hoeveelheden olie – operationele lozingen – dragen ook flink bij aan alle olie in zee. In feite dragen ze meer bij aan alle olie in zee dan rampen met schepen. Hierdoor wordt het zeemilieu dag in dag uit blootgesteld aan olie.

De olieramp in de Golf van Mexico was een grote milieuramp voor de zuidkust van de Verenigde Staten. Wetenschappers spreken van de ergste olieverontreiniging in de geschiedenis van de VS. De gelekte olie werd voor een deel verbrand en voor een deel verwijdert door water en olie van elkaar te scheiden met behulp van een skimmer.

De olieramp in de Golf van Mexico was een grote milieuramp voor de zuidkust van de Verenigde Staten. Wetenschappers spreken van de ergste olieverontreiniging in de geschiedenis van de VS. De gelekte olie werd voor een deel verbrand en voor een deel verwijdert door water en olie van elkaar te scheiden met behulp van een skimmer. Kris Krüg

4.1Om hoeveel olie gaat het?

Olievlekken op zee en op het strand zijn jarenlang een groot probleem geweest. Het aantal olievlekken op de Noordzee neemt sinds 1990 af. Vogels zijn gevoelig voor olieverontreinigingen op zee. Ook het aantal olieslachtoffers onder zeevogels daalt.

Vogels zijn gevoelig voor olieverontreinigingen op zee. Het aandeel met olie besmeurde kadavers van aangespoelde zeevogels is een maat voor het niveau van de chronische olievervuiling op zee. Al jaren is er sprake van een afname van het aantal olieslachtoffers langs de Nederlandse kust, maar de laatste jaren is die afname versneld.

Het aandeel met olie besmeurde kadavers van aangespoelde zeevogels is een maat voor het niveau van de chronische olievervuiling op zee. Al jaren is er sprake van een afname van het aantal olieslachtoffers langs de Nederlandse kust, maar de laatste jaren is die afname versneld.Rijksoverheid

Maar nog altijd worden er op de Noordzee olievlekken waargenomen. Die worden geïnventariseerd door een vliegtuig van Rijkswaterstaat. In 2013 kwam naar buiten dat jaarlijks ongeveer 500.000 liter olie geloosd wordt in de Noordzee. Deze conclusie werd getrokken na 20 jaar aan gegevens te analyseren. Recente schattingen gaan uit van jaarlijks zo’n 10.000 vlekken op de Noordzee.

Schepen lozen jaarlijks ongeveer een half miljoen liter olie in de Noordzee, vooral 's nachts, blijkt uit een analyse van de bevindingen van kustwachtvliegtuigen over de afgelopen twintig jaar. Hierboven zie je een olievlek die werd waargenomen door een Schots kustwachtvliegtuig op de Noordzee.

Schepen lozen jaarlijks ongeveer een half miljoen liter olie in de Noordzee, vooral ’s nachts, blijkt uit een analyse van de bevindingen van kustwachtvliegtuigen over de afgelopen twintig jaar. Hierboven zie je een olievlek die werd waargenomen door een Schots kustwachtvliegtuig op de Noordzee.Marine Scotland

4.2Waar vind je het?

Naast de olievlekken die blijven drijven op het wateroppervlak en de met olie besmeurde stranden, is olie in zee soms moeilijk terug te vinden. Maar dat wil niet zeggen dat het er niet is.

Olie in zee komt terecht in de lucht, het wateroppervlak, en de waterkolom. De lichtere oliefracties verdampen, terwijl de zwaardere oliefracties grotendeels blijven drijven en voor een klein deel oplossen in het water.

Olie in zee komt terecht in de lucht, het wateroppervlak, en de waterkolom. De lichtere oliefracties verdampen, terwijl de zwaardere oliefracties grotendeels blijven drijven en voor een klein deel oplossen in het water.ProSea

Wat er met olie gebeurt als het in zee terecht komt, hangt af van de omstandigheden (weer, wind en golven) en van de chemische samenstelling van de olie. Over het algemeen is het zo dat olie zich snel verspreidt wanneer het in zee terecht komt. De meest vluchtige componenten van olie verdampen en komen terecht in de lucht. Een klein deel van de olie lost op in het water. Het laatste deel blijft drijven.

4.3Problemen met olie in zee

Het is niet zo dat alleen grote hoeveelheden olie in zee negatieve gevolgen hebben. De hoeveelheid problemen die olie in zee kan opleveren hangt onder meer af van:

  • Type en hoeveelheid olie.
  • Weersomstandigheden en seizoen.
  • Hoe efficiënt de olie opgeruimd kan worden.
  • De biologische en economische karakteristieken van een gebied.

De gevolgen van olie in zee hangen vaak meer af van de plek waar de olie in zee terecht komt, dan van de hoeveelheid olie. Zo kan een kleine hoeveelheid olie al schadelijk zijn wanneer die terechtkomt in een heel gevoelig ecosysteem (zoals het Waddengebied), of tijdens een seizoen waarin bijvoorbeeld veel vogels broeden. Ook hebben lozingen van olie minder effect in de open oceaan dan in de kustzeeën, omdat de kustzeeën rijker aan zeeleven zijn dan open oceaan. En lozingen hebben minder effect in rotsachtige kustgebieden dan in kusten met zachte sedimenten, omdat olie in de zachte sedimenten weg kan zakken en niet in de harde, rotsige ondergronden. Net als vast afval, is olie in zee schadelijk voor zeeleven, maar ook voor de mens.

In december 2014 zonk de Southern Star 7, een olietanker met aan boord ruim negentigduizend liter ruwe olie, in de Sela. Die rivier bevindt zich in de Sundarbans, een mangrovebos tussen India en Bangladesh. Dit mangrovebos is een belangrijk ecosysteem en een UNESCO Werelderfgoed waardoor de gevolgen van deze ramp wel groot waren.

In december 2014 zonk de Southern Star 7, een olietanker met aan boord ruim negentigduizend liter ruwe olie, in de Sela. Die rivier bevindt zich in de Sundarbans, een mangrovebos tussen India en Bangladesh. Dit mangrovebos is een belangrijk ecosysteem en een UNESCO Werelderfgoed waardoor de gevolgen van deze ramp wel groot waren. Kallol Mustafa

Ecologische schade

In het algemeen kan olie in zee dodelijk zijn voor dieren en kan het mariene ecosystemen verzwakken. De lange termijn effecten van olie zijn moeilijk te onderzoeken, omdat het leven in zee altijd in verandering is. Je weet nooit helemaal zeker of de verandering door de olie komt of door iets anders.

Een groep dolfijnen zwemt door een olievlek op zee.

Een groep dolfijnen zwemt door een olievlek op zee.NOAA

De meest bekende schade die olie aan het zeemilieu toebrengt is misschien wel schade voor vogels. Als olie op de veren van een zeevogel terecht komt, dan wordt het verenpak ‘lek’. Een olievlekje ter grootte van een euro is al rampzalig voor een zeevogel. Er komt als het ware een gaatje in het verenkleed en het koude zeewater dat op de huid van de vogel terecht komt zorgt ervoor dat de vogel onderkoelt raakt. Vogels gaan bij een olieverontreiniging meestal niet dood aan de giftigheid van de olie, maar aan uitputting en onderkoeling.

Een met olie besmeurde zeekoet op het strand.Peter de Graaff/Stichting de Noordzee

De met olie besmeurde vogels worden gewassen, maar ondanks het wassen sterven veel vogels alsnog.Ecomare

De schoongemaakte vogels worden vervolgens zo goed mogelijk verzorgd in een opvangcentrum voordat ze weer worden vrijgelaten.Ecomare

Zeezoogdieren kunnen ook besmeurd raken met olie. Wanneer de vacht van bijvoorbeeld zeehonden besmeurd raakt met olie, kunnen ze sterven vanwege onderkoeling of juist oververhitting, al naar gelang het seizoen.

Tijdens de ramp met de Exxon Valdez werden ook veel zoogdieren besmeurd met olie, waaronder deze otters.

Tijdens de ramp met de Exxon Valdez werden ook veel zoogdieren besmeurd met olie, waaronder deze otters.Mike Baird

Ook het wateroplosbare deel van olie kan het zeeleven beschadigen. Dat deel bevat vaak giftige stoffen, zoals aromaten. Laboratoriumstudies hebben aangetoond dat plankton kan sterven bij aanwezigheid van (heel) kleine hoeveelheden olie in het water. Omdat plankton aan het begin van de voedselketen staat, kunnen veranderingen in de planktonpopulatie grote gevolgen hebben voor allerlei zeeleven.

Vissen lijken niet veel schade te ondervinden van olie, omdat ze uit vervuilde gebieden weg kunnen zwemmen.

Economische schade

Olie in zee levert ook economische schade op, zoals:

  • Schoonmaakkosten van vervuilde stranden.
  • Schoonpoetsen van met olie besmeurde zeedieren.
  • Schade door misgelopen toerisme.
  • Schade aan de visserij vanwege tijdelijke sluiting van vervuilde zeegebieden.
  • Schade binnen de schelpdiersector. Wanneer schelpdieren en andere bodemdieren zwevende voedseldeeltjes uit het zeewater filteren kunnen ze ook oliedeeltjes binnenkrijgen. Schelpdieren gaan hier niet per se aan dood, maar kunnen dan een doordringende oliesmaak krijgen en oneetbaar worden. Voor mosselkwekers is dat een ramp, omdat niemand een oliemossel wil eten.
  • Ook kweekvissen die gehouden worden in kooien onder water, kunnen tijdelijk naar olie gaan smaken.

Schoonmaakacties na een olieramp gaan gepaard met enorme kosten.NZ Defence Force assistance to OP Rena

Stranden kunnen gesloten worden als ze vervuild zijn met olie. Hierdoor kan met name de toeristensector enorme financiële schade oplopen.Ingrid Taylar

4.4Wat zijn de regels?

In bijlage I (Annex I) van het MARPOL verdrag staan de regels voor oliehoudende afvalstoffen. Daarin staat dat alle water-olie mengsels die meer dan 15 oliedeeltjes per miljoen deeltjes bevatten (oftewel meer dan 15 parts per million – ppm) niet in zee mogen worden geloosd. Vijftien ppm olie in water kun je niet zien. Dat betekent dat als je een olievlek op zee kunt zien, deze illegaal is geloosd.

Een ''Oil Record Book'' aan boord van een schip.

Een ”Oil Record Book” aan boord van een schip.ProSea

Voor vissersschepen die groter zijn dan 400 GT geldt ook de verplichting om de hoeveelheden bilge en afgewerkte olie, die afgegeven wordt, bij te houden in een ‘Oil Record Book’.

4.5Hoe gaat het in de Nederlandse visserij?

De Nederlandse visserijsector heeft de inzameling van olie goed geregeld via het SFAV. De hele Nederlandse vissersvloot is aangesloten bij de SFAV. Schepen kunnen na betaling van het jaarlijkse abonnementsgeld hun oliehoudende afvalstoffen (afgewerkte olie en bilgewater) zonder verdere kosten afgeven bij een erkende inzamelaar. Daarbij gelden een aantal administratieve regels. Zo moet al het afgegeven bilgewater in een bilgeboek worden bijgehouden.

Oliehoudend afval is netjes opgeslagen in een speciale container aan boord van dit schip.

Oliehoudend afval is netjes opgeslagen in een speciale container aan boord van dit schip.ProSea

Daarnaast moet de inzamelaar elke keer als afvalstoffen worden afgegeven een zogenaamd S-formulier invullen. Dat geldt als officieel wettelijk bewijs dat de afvalstoffen daadwerkelijk zijn afgegeven. Onder de SFAV regeling zijn het abonnementstarief en de hieraan gekoppelde maximaal af te geven hoeveelheid olieafval bepaald per PK categorie.

Met het SFAV systeem heeft de Nederlandse visserijsector al vijftien jaar geleden een grote stap voorwaarts gezet. De inzameling van oliehoudend afval is voor de visserij in geen enkel ander Europees land zo goed geregeld als in Nederland. Los van afgifte van oliehoudend afval aan de wal, kun je ook proberen om het ontstaan van dat afval zoveel mogelijk te beperken. Ideeën hierover staan in het ‘Scheepsmilieuplan voor Binnenvaart en Visserij’, uitgegeven door de SFAV en de Stichting Afvalstoffen Binnenvaart (SAB). Enkele voorbeelden zijn:

  • Het opsporen van onnodige lekkages in de machinekamer en maatregelen nemen deze te beperken.
  • Lekwater bij vetgesmeerde schroefasafdichtingen beperken door de vetpakking tijdig te vervangen, de vettoevoer juist af te stellen, of een moderne afdichting aan binnen- of buitenzijde van de as te plaatsen.
  • Tijdig vervangen van pomp seals en pakkingen bij lekwater-, koelwater-, ballast- en dekwaspompen.
  • Leidingsystemen, waaronder rubber koppelslangen en bochten, tijdig vervangen.

Zorg dat je netjes werkt als je met olie in aanraking komt.

Zorg dat je netjes werkt als je met olie in aanraking komt.ProSea

Bovenstaande maatregelen leveren economisch voordeel op (minder verspilling van grondstoffen, minder afgifte van afvalstoffen) en zijn ook gunstig voor het milieu (minder ontstaan van afval en minder noodzaak tot vervanging en aanvulling van gebruikte grondstoffen).

5Luchtverontreiniging

Zo eindeloos als de zee eruit kan zien, zo eindeloos lijkt ook de lucht boven ons. Een Russische Kosmonaut (Vladimir Sjatalov) verwoordde dat in 1973 mooi: ‘Wanneer we naar de hemel kijken, lijkt ons die eindeloos. We halen adem zonder er bij na te denken’.

Als je soms naar boven kijkt, dan lijkt de hoeveelheid lucht wel oneindig.

Als je soms naar boven kijkt, dan lijkt de hoeveelheid lucht wel oneindig.Pixabay

Het is wel eens moeilijk te geloven dat die enorme massa’s lucht moeite hebben om het hoge tempo van ontwikkelingen van de mens bij te houden. Om meer van de problemen van luchtverontreiniging te kunnen begrijpen, gaan we eerst kijken hoe onze lucht eigenlijk in elkaar zit. De lucht bestaat uit verschillende lagen, met verschillende eigenschappen.

5.1Onze 'ademlucht': De troposfeer

De belangrijkste luchtlaag voor ons is de troposfeer, de luchtlaag het dichtst bij de aarde. Die laag is gemiddeld zo’n 10 kilometer dik. Het is eigenlijk maar een dun laagje lucht waarin van alles gebeurt. Hier speelt het weer zich af, hierin leven we en vliegen vliegtuigen. In de troposfeer komt ook de meeste luchtvervuiling terecht.

De verschillende luchtlagen om de aarde.

De verschillende luchtlagen om de aarde.ProSea

Een tweede voor ons leefmilieu belangrijke luchtlaag is de stratosfeer, omdat daar veel ozon in zit. Ozon beschermt ons tegen de schadelijke ultraviolette straling van de zon. De stratosfeer eindigt op ongeveer 50 km boven het aardoppervlak.

De verschillende gassen in de atmosfeer.

De verschillende gassen in de atmosfeer.ProSea

De troposfeer, stratosfeer en mesosfeer zijn onderdelen van de atmosfeer. De atmosfeer bestaat uit de volgende gassen: stikstof (ruim 78%), zuurstof (bijna 21%), waterdamp, kooldioxide en andere sporengassen (minder dan 1%). De verhoudingen tussen deze stoffen zijn vrij constant.

5.2Vier grote luchtproblemen

De laatste 250 jaar (sinds de start van de industriële revolutie) zijn mensen steeds meer energie en grondstoffen gaan gebruiken. Ook vinden alle menselijke activiteiten plaats op een steeds grotere schaal. Hierdoor is het leven in sommige opzichten makkelijker en prettiger geworden. Zo kan het gros van de Nederlanders even gauw de auto pakken voor een boodschap. De laatste tientallen jaren wordt echter duidelijk dat dit ook een aantal problemen oplevert. De belangrijkste problemen van luchtvervuiling zijn:

  • Klimaatverandering.
  • Aantasting van de ozonlaag.
  • Verzuring.
  • Gezondheidsproblemen bij de mens.

De industriële revolutie heeft ons veel opgeleverd, maar er is ook een keerzijde blijkt uit de toegenomen luchtverontreiniging.

De industriële revolutie heeft ons veel opgeleverd, maar er is ook een keerzijde blijkt uit de toegenomen luchtverontreiniging.Jose Luis Agapito

Hieronder worden ze één voor één besproken, alsmede de rol van de visserij.

5.3Klimaatverandering

Het wordt warmer op aarde, ijskappen smelten, de zeespiegel stijgt. De kranten staan er al jarenlang vol mee. Ook op tv, radio en internet is er ontzettend veel aandacht voor de verandering van ons klimaat. De politiek houdt zich er ook mee bezig. Kennelijk is er een probleem.

Maar hoe groot is dat probleem eigenlijk? Verandert het klimaat echt? En is dat een natuurlijk proces of een gevolg van menselijke acties? Wat zijn de gevolgen? En hoe zeker weten we dat? Het valt niet mee om van alle feiten en voorspellingen een compact verhaal te maken. Zeker is wel dat het ook voor de visserij belangrijk is. Want ook vissers hebben te maken met regels om klimaatverandering te voorkomen.

Een van de meeste genoemde gevolgen van klimaatverandering is een stijgende zeespiegel.

Een van de meeste genoemde gevolgen van klimaatverandering is een stijgende zeespiegel.www.cartooncreator.nl

Het broeikaseffect

Wanneer het gaat over klimaatverandering, wordt vaak gesproken over het broeikaseffect. Nou is dat broeikaseffect op zich niet het probleem. Integendeel – wij kunnen hier op aarde leven dankzij het broeikaseffect. Zonder het broeikaseffect zou het op aarde ongeveer achttien graden Celsius vriezen. Nu is de gemiddelde temperatuur op de wereld ongeveer 15 graden Celsius boven nul.

Het broeikaseffect werkt als volgt. Zonnestraling bereikt het aardoppervlak en warmt de aarde op (1). Een deel van de zonnestraling bereikt de aarde niet, want wordt teruggekaatst door wolken en kleine stofdeeltjes (aerosolen) (2). De aarde straalt ook warmte terug richting het heelal (3). Een deel van deze warmte wordt tegengehouden door broeikasgassen in de lucht (4). Die broeikasgassen vormen een soort deken om de aarde die een deel van de zonnewarmte vasthoudt. Zo blijft het dus warm op aarde, net als in een broeikas. Belangrijke broeikasgassen zijn kooldioxide (CO2) en methaan (CH4).

Het broeikaseffect. Zonnestraling is een ander soort straling dan de straling die de aarde terugkaatst naar het heelal. Zonnestraling wordt niet tegengehouden door de broeikasgassen en kan de aarde dus bereiken. Maar de straling die de aarde terugkaatst wordt wel tegengehouden.

Het broeikaseffect. Zonnestraling is een ander soort straling dan de straling die de aarde terugkaatst naar het heelal. Zonnestraling wordt niet tegengehouden door de broeikasgassen en kan de aarde dus bereiken. Maar de straling die de aarde terugkaatst wordt wel tegengehouden.ProSea

Het broeikaseffect zelf is dus niet het probleem. Het probleem is dat mensen de laatste 250 jaar extra broeikasgassen de lucht in hebben gebracht, waardoor de broeikas beter werkt (5). Daardoor warmt de aarde langzaam op en verandert het klimaat op aarde.

Het versterkte broeikaseffect, waarbij een verhoogde concentratie aan broeikasgassen ervoor zorgt dat er meer warmte bij de aarde blijft.

Het versterkte broeikaseffect, waarbij een verhoogde concentratie aan broeikasgassen ervoor zorgt dat er meer warmte bij de aarde blijft.ProSea

Wat weten we zeker en wat niet?

Lange tijd waren er veel meningsverschillen over klimaatverandering, met name over:

  • Is het klimaat echt aan het veranderen?
  • Hebben wij mensen daar iets mee te maken?
  • Wat zijn de gevolgen precies?

Terugtrekkende gletsjer in Frankrijk. Het bordje geeft het niveau van de gletsjer in 1990 aan. Foto genomen in 2010.

Terugtrekkende gletsjer in Frankrijk. Het bordje geeft het niveau van de gletsjer in 1990 aan. Foto genomen in 2010. ProSea

Inmiddels zijn bijna alle wetenschappers en regeringen het over de eerste twee vragen eens. We kunnen meten dat overal op de wereld de hoeveelheid broeikasgassen (waaronder CO2) in de lucht stijgt en dat de gemiddelde temperatuur in zee en op land omhoog gaat. Ook blijkt dat menselijke activiteiten daar een rol in spelen en dat de klimaatverandering niet alleen het gevolg is van natuurlijke processen. Maar de gevolgen zijn nog niet helemaal duidelijk.

Ontwikkelingen in de wereldwijd gemiddelde temperatuur-,zeespiegel- en sneeuwniveau in de afgelopen 150 jaar.

Ontwikkelingen in de wereldwijd gemiddelde temperatuur-,zeespiegel- en sneeuwniveau in de afgelopen 150 jaar.IPCC 2007

Er zijn duidelijke veranderingen te zien in de hoeveelheid broeikasgassen in onze atmosfeer van de afgelopen eeuw, maar als je nog verder terugkijkt dan zie je dat deze hoeveelheden broeikasgassen niet eerder zijn gemeten in het recente verleden van de aarde.

Verloop van de CO2-concentratie gedurende de laatste 400.000 jaar. De CO2-concentratie in het verleden kan gemeten worden door de samenstelling van de lucht in belletjes van diepe ijslagen te analyseren. Momenteel zit er meer dan 400 ppm (parts per milion) CO2 in de lucht, terwijl deze concentratie in de afgelopen 650.000 jaar niet hoger dan 300 ppm is geweest.

Verloop van de CO2-concentratie gedurende de laatste 400.000 jaar. De CO2-concentratie in het verleden kan gemeten worden door de samenstelling van de lucht in belletjes van diepe ijslagen te analyseren. Momenteel zit er meer dan 400 ppm (parts per milion) CO2 in de lucht, terwijl deze concentratie in de afgelopen 650.000 jaar niet hoger dan 300 ppm is geweest.NOAA

 

Gevolgen klimaatverandering

We zien dat gletsjers en ijsvelden sneller smelten dan normaal en dat de temperatuur van het zeewater hoger is dan vijftig jaar geleden. Maar verder kunnen we de precieze gevolgen van klimaatverandering moeilijk voorspellen. Onderzoekers denken aan het vaker voorkomen van extreme weersomstandigheden (zoals stormen, hittegolven, of juist extreme kou), veranderingen in de verspreiding van dieren en planten, een toename van het aantal overstromingen en gevolgen voor de gezondheid van mensen vanwege ziektes (bijvoorbeeld malaria).

Overstroming in Bangladesh hebben mensen gedwongen om te vluchten. Marine Photobank

Door klimaatverandering kunnen onder andere ziekteverspreiders, zoals de malariamug, zich verplaatsen naar nieuwe gebieden.James D. Gathany/USCDCP

Als gevolg van klimaatverandering wordt het zeewater warmer. Hierdoor verbleekt koraal, want koraal leeft samen met algen. Deze algen geven het koraal o.a. kleur, maar bij bepaalde vormen van stress worden deze algen afgestoten. Dit leidt tot kleurverlies of verbleking. Als dit lang duurt leidt dit tot het afsterven van het koraal.Matt Kleffer

De gevolgen zouden ook groot kunnen zijn voor Nederland en voor de visserij. Een belangrijk onderwerp voor Nederland is de stijging van de zeespiegel. Voor de visserij is de opwarming van het water belangrijk. Het is nu al zo dat er vissoorten in de Noordzee zitten, die er tien jaar geleden niet waren. En er verdwijnen vissoorten omdat de Noordzee warmer wordt. Vissers hebben al te maken met de gevolgen van klimaatverandering!

Kabeljauw (Gadus morhua) is een vissoort die steeds noordelijker trekt, naar koelere wateren.

Kabeljauw (Gadus morhua) is een vissoort die steeds noordelijker trekt, naar koelere wateren.Beothic.com

 

De rol van de visserijsector

De visserijsector stoot broeikasgassen uit op twee manieren:

  • Via het verbranden van brandstof tijdens het varen en het vissen. Daarbij komt CO2 vrij.
  • Door koelsystemen aan boord die koelmiddelen kunnen lekken. Sommige koelmiddelen hebben ook een broeikaswerking.

We gaan dieper in op de uitstoot van CO2 (koolstofdioxide). In Nederland is het wegverkeer de grootste bron die CO2-uitstoot. Toch is de bijdrage van de visserij niet echt klein. Alle Nederlandse vissersschepen stoten bijvoorbeeld flink meer uit dan al het trein- en luchtvaartverkeer bij elkaar (zie figuur hieronder).

CO2 emissie door verkeer en vervoer in miljoen kg in 2014. 2) Alleen verplaatsingen met plaats van vertrek en van aankomst binnen Nederland.

CO2 emissie door verkeer en vervoer in miljoen kg in 2014. 2) Alleen verplaatsingen met plaats van vertrek en van aankomst binnen Nederland.Compendium van de Leefomgeving

Er wordt in de visserij hard gewerkt om het brandstofgebruik en de CO2-uitstoot terug te dringen. Dat levert ook geld op, want diesel is duur. Brandstof besparen is dus gewoon slim ondernemen. In de loop der jaren zijn er allerlei nuttige besparingstips op een rij gezet. Hier volgen een paar voorbeelden.

Je kunt als eerste besparend varen. Met een goede afstelling van motor, koppeling en schroef valt 4% tot 5% van de brandstof te besparen. Deze afstelling gaat meestal gepaard met een kleine aanpassing in de motor (met een ring in de blower). Je kunt ook denken aan aanpassen van de vaarsnelheid. Hoe hoger de vaarsnelheid, hoe hoger het brandstofverbruik en CO2-uitstoot.

Ook tijdens het vissen kun je op verschillende manieren CO2-uitstoot beperken. De volgende maatregelen leveren het meeste op:

  • Snelheidsbesparing: Net als bij het varen geldt ook tijdens het vissen zelf; snelheidsbeperking is ook beperking van CO2-uitstoot. Met een verlaging van 6,8 naar 6 mijl per uur kan 5% tot 10% brandstofbesparing worden bereikt.
  • Extra technologische toepassingen: Het gebruik van een brandstofmeter in combinatie met een cruise control tijdens het vissen (3% tot 5% brandstofbesparing).
  • Verandering van vismethoden en vistuig: Vooral in de boomkorvloot zijn er veel alternatieven voor het traditionele tuig ontwikkeld. Alternatieve vistuigen zoals de pulskor en de SumWing leveren minder weerstand op in het water en op de bodem. Daardoor hoeft de motor minder hard te werken en levert dit een flinke brandstofbesparing op. Vissen met de sumwing kan een brandstofbesparing opleveren tussen de 10% en 20%. Een ander voorbeeld van vistuig aanpassen is toepassing van een ander netwerk zoals Dyneema (DSM 5% tot 10% brandstofbesparing), of het gebruik van lichtere netten.

Onder andere door het overstappen op andere vismethoden en vistuigen is de CO2-uitstoot binnen de Nederlandse kottervisserij al sterk afgenomen in de laatste jaren (blauwe lijn). De groene lijn geeft de CO2-uitstoot per kilo vis aan.

Onder andere door het overstappen op andere vismethoden en vistuigen is de CO2-uitstoot binnen de Nederlandse kottervisserij al sterk afgenomen in de laatste jaren (blauwe lijn). De groene lijn geeft de CO2-uitstoot per kilo vis aan.www.agrimatie.nl

Bovenstaande voorbeelden gaan over zuiniger omgaan met diesel. Maar je kunt ook denken aan het toepassen van alternatieve brandstofsoorten. LNG (liquefied natural gas) heeft bijvoorbeeld voordelen voor zowel het milieu als de economie. De CO2-uitstoot van LNG is minstens 30% lager dan die van gasolie. Bovendien is vloeibaar aardgas de laatste jaren aanzienlijk goedkoper dan olie. Maar er valt nog veel meer te bedenken… Op sommige vissersschepen wordt zelfs geëxperimenteerd met het verbranden van afvalolie uit visresten!

5.4Aantasting van de ozonlaag

Op ongeveer 20 tot 50 kilometer in de stratosfeer bevinden zich verhoogde concentraties ozon (O3). Die ozon is onmisbaar voor het leven op aarde. De ozonlaag houdt namelijk schadelijke ultraviolette zonnestraling tegen (UV-straling).

Sterk verdunde ozonlaag bij Antarctica.

Sterk verdunde ozonlaag bij Antarctica.NASA

De ozonlaag is sinds de jaren ’70 en ’80 overal ter wereld dunner geworden. Sommige door de mens gemaakte stoffen breken namelijk ozon af. We noemen deze stoffen ozonvreters. Bekende voorbeelden zijn halonen en CFK’s (chloor-fluor-koolstofverbindingen). Halonen zaten vroeger veel in brandblussers. CFK’s werden gebruikt als koelmiddel en als drijfgas voor spuitbussen.

Boven de zuidpool is de concentratie ozon op bepaalde momenten in het jaar zo laag dat er wordt gesproken van het ‘gat in de ozonlaag’. Een dunnere ozonlaag heeft als gevolg dat meer UV-straling de aarde bereikt. De belangrijkste schadelijke effecten daarvan zijn:

  • Huidkanker en overmatige verbranding door de zon bij mensen.
  • Kleinere planten en een lagere oogst bij gewassen.
  • Sterfte onder plankton. In het water rond de Zuidpool, waar de ozonlaag het dunst is, zijn de concentraties plankton ongeveer 10% lager dan normaal. Omdat plankton de basis voor voedselketens in zee is, betekent minder plankton ook verlaagde productie van ander zeeleven, zoals vis.

Er is al veel gebeurd om het probleem van ozonafbraak aan te pakken. Eind jaren ‘80 van de vorige eeuw is afgesproken om het gebruik van ozonvreters te verbieden. Sinds 2004 moeten bijvoorbeeld alle halon-houdende brandblussers zijn omgebouwd naar milieuvriendelijke alternatieven. Omdat de ozonvreters heel lang in de atmosfeer actief blijven (tot wel 100 jaar), is de ozonlaag nu nog steeds erg dun, maar naar verwachting zal de ozonlaag zich de komende tientallen jaren langzaam herstellen.

CFK’s worden nauwelijks nog gebruikt en de hoeveelheid in de atmosfeer neemt langzaam af. De verwachting is dat de ozonlaag zich de komende jaren langzaam gaat herstellen. De dikte van de ozonlaag neemt wereldwijd, en specifiek boven Arctica (noordpoolgebied) en Antarctica (zuidpoolgebied), niet langer af, maar het neemt ook nog niet toe. Een volledig herstel van de ozonlaag wordt in de tweede helft van deze eeuw verwacht.

CFK’s worden nauwelijks nog gebruikt en de hoeveelheid in de atmosfeer neemt langzaam af. De verwachting is dat de ozonlaag zich de komende jaren langzaam gaat herstellen. De dikte van de ozonlaag neemt wereldwijd, en specifiek boven Arctica (noordpoolgebied) en Antarctica (zuidpoolgebied), niet langer af, maar het neemt ook nog niet toe. Een volledig herstel van de ozonlaag wordt in de tweede helft van deze eeuw verwacht.Robert Simmon/NASA

De rol van de visserijsector

In de visserij ontstaan ozonafbrekende emissies bij de koeling van de vangst. Hiervoor worden CFK-vervangende koelmiddelen als HCFK’s gebruikt. HCFK’s breken ook ozon af, maar een stuk minder dan CFK’s. De koelinstallaties van trawlers kunnen tot wel 10 ton koelmiddelen bevatten, terwijl het bij kotters vaak om kleine installaties gaat met een inhoud van enkele tientallen kilogrammen.

Vroeger was het lekken van koelmiddelen aan boord van vissersschepen een groot probleem. Die lekpercentages liepen op tot ver boven de 50%. Daardoor worden visserijschepen tegenwoordig vaker geïnspecteerd. Meer controles stimuleert de neiging aan boord om meer aan het terugdringen van dit probleem te doen. Inmiddels is het verlies teruggedrongen tot slechts 5%. Dit komt door een aantal maatregelen binnen en ook buiten de visserijsector:

  • Lekkende installaties worden tegenwoordig sneller gerepareerd.
  • Door beter onderhoud van de koelinstallaties worden lekkages voorkomen.
  • Bij viskotters met kleinere koelinstallaties wordt bij het vaststellen van lekken vaak een nieuwe installatie aangeschaft, omdat het nog al eens gaat om verouderde installaties waarbij reparatie veel geld kost. Deze verjonging van koelinstallaties zorgt voor minder lekverlies.
  • Vooral bij trawlers wordt vaker overgeschakeld op een koelmiddel dat helemaal geen ozon afbreekt. Bij dit type schepen wordt steeds vaker gekozen voor het gebruik van ammoniak of CO2.

 

5.5Verzuring

In de jaren ’80 en ’90 van de afgelopen eeuw stonden de kranten vol met berichten van stervende bossen in Europa en verzuurde meren in Zweden waarin geen plant meer kon groeien en geen vis meer te bekennen was. Het probleem van stervende verzuurde bossen is gelukkig wel veel kleiner geworden, maar nog niet verdwenen.

Sommige stoffen die we uitstoten reageren met andere stoffen in de lucht en maken de neerslag zuur. Daarom noemen we het ook vaak ‘zure regen’. De belangrijkste verzurende stoffen die door de mens worden geproduceerd zijn zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NOX) en ammoniak (NH3).

Een eenvoudige weergave van het ontstaan van zure regen.

Een eenvoudige weergave van het ontstaan van zure regen.Siyavula Education

Als de bodem zuurder wordt, komen giftige stoffen zoals metalen vrij. Dat is slecht nieuws voor planten, dieren en mensen. Verzuring van het water of de bodem betekent dat veel planten en dieren er niet meer kunnen leven. Je ziet er dan alleen nog maar gras, brandnetels en bramenstruiken of kroos en algen. Ook oude gebouwen en beelden worden aangetast door zure neerslag. De steen lost als het ware op in de regen en het gevolg ziet er niet fraai uit.

Dit bos in Tsjechië is aangetast door zure regen waardoor de bomen afsterven.Lovecz

Dit standbeeld is aangetast door zure regen.Nino Barbieri

De rol van de visserijsector

Zwavel- en stikstofoxiden (SOX en NOX) komen vrij bij de verbranding van olie. Zwaveloxiden vormen wanneer zwaveldeeltjes in de olie reageren met zuurstof uit de lucht. Stikstofoxiden ontstaan in de motor wanneer stikstof en zuurstof uit de lucht een verbinding aan gaan. De hoogte van NOX-uitstoot hangt vooral af van het soort motor en het verbrandingsproces. Daarbij geldt, hoe hoger de verbrandingstemperatuur, hoe efficiënter de verbranding, hoe hoger de NOX–uitstoot (maar hoe minder CO2).

Vissersschepen stoten veel minder SOX uit dan andere zeegaande schepen. Dat komt doordat de meeste vissersschepen gasolie verstoken. Dit brandstoftype bevat minder zwavel dan de zwaardere stroperige HFO (heavy fuel oil) die veel in de zeevaart wordt gebruikt. Emissies van stikstofoxiden zijn voor de vissersschepen niet veel lager dan in andere sectoren.

Vissersschepen moeten aan dezelfde regels voldoen als de koopvaardij. Die regels staan in bijlage zes (Annex VI) van het wereldwijde MARPOL-verdrag van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO). In die beleidsregels staat ook dat de Noordzee is aangewezen als speciaal gebied waar strengere emissie-eisen gelden voor zwaveluitstoot. De Noordzee is een zogenaamde ‘Sulfur Emission Control Area’ (SECA), waar schepen sinds januari 2015 maximaal 0,1% zwavel mogen uitstoten.

Hier zie je wereldwijd de gebieden die door de IMO zijn aangewezen als gebieden waar strengere emissie-eisen gelden voor zwaveluitstoot (SECA) en stikstofuitstoot (NECA).

Hier zie je wereldwijd de gebieden die door de IMO zijn aangewezen als gebieden waar strengere emissie-eisen gelden voor zwaveluitstoot (SECA) en stikstofuitstoot (NECA).ProSea

Deze regels leveren voor de meeste vissersschepen geen problemen op, omdat de gasolie die aan boord wordt verstookt minder dan 0,1% zwavel bevat. Voor de schepen die op zware stookolie varen (HFO) moeten wel uitstoot beperkende maatregelen worden genomen om te kunnen voldoen aan de nieuwe regels.

Voor stikstofoxiden geldt voor vissersschepen, net als voor alle schepen op de Noordzee, dat alle motoren boven 130 kW (daar vallen alle Nederlandse vissersschepen onder) moeten voldoen aan de normen genoemd in tabel 2, uitgesplitst naar het bouwjaar van de motor:

De normen stikstofoxiden voor recentelijk en nieuwgebouwde motoren.

De normen stikstofoxiden voor recentelijk en nieuwgebouwde motoren.ProSea

5.6Gezondheidsproblemen

Als laatste behandelen we twee typen luchtverontreiniging die vooral problematisch kunnen zijn voor de gezondheid van de mens – smog en fijn stof. Met name mensen die al zwakke longen hebben of veel buiten zijn, kunnen hier problemen mee krijgen.

Smog is een tijdelijke verhoogde luchtverontreiniging, mede onder invloed van weersomstandigheden. Hier zie je smog boven de stad Alma-Ata in Kazachstan.

Smog is een tijdelijke verhoogde luchtverontreiniging, mede onder invloed van weersomstandigheden. Hier zie je smog boven de stad Alma-Ata in Kazachstan. Igors Jefimovs

Smog ontstaat vaak in steden en bestaat onder andere uit ozon. Ozon ontstaat dichtbij de grond wanneer NOX onder invloed van zonlicht reageert met vluchtige koolwaterstoffen. SOX kan ook een rol spelen bij het ontstaan van smog. Op warme en windstille dagen kun je de smog soms als een dikke grijze deken boven de stad zien hangen. Ozon kan longen en ogen irriteren. Mensen met ademhalingsproblemen (bijvoorbeeld astma), longaandoeningen, of hartproblemen lopen bij smog een flink gezondheidsrisico en kunnen hierdoor zelfs eerder komen te overlijden.

Een ander probleem zijn kleine deeltjes in de lucht, ‘fijn stof’ genoemd. Deze deeltjes kunnen bijvoorbeeld zijn:

  • Onverbrande brandstofdeeltjes.
  • Asdeeltjes.
  • Afgesleten deeltjes van auto en vrachtwagenbanden.
  • Sulfaatdeeltjes.
  • Natuurlijke oorsprong, waarvan de belangrijkste zeezout is.

Jaargemiddelde concentraties van fijn stof (PM10) en fijnere fracties fijn stof (PM2.5) in Nederland in 2013.

Jaargemiddelde concentraties van fijn stof (PM10) en fijnere fracties fijn stof (PM2.5) in Nederland in 2013.RIVM

Fijn stof wordt vaak aangeduid als PM (particulate matter), zoals PM 10 en PM 2,5. Die getallen staan voor het aantal micrometers dat de deeltjes groot zijn. De diameter van dat soort deeltjes is kleiner dan die van een menselijke haar (ongeveer 60 micrometer in diameter). Fijn stof is zo klein dat het tot diep in de longen kan doordringen en daar voor problemen kan zorgen. Onze longen kunnen er niet goed mee overweg en de deeltjes zijn zo klein dat ze moeilijk op te hoesten zijn. Naar schatting overlijden in Europa 100.000 mensen jaren eerder door het inademen van fijn stof.

De grootte van fijn stof (PM, Particulate matter) in vergelijking met de grootte van een menselijke haar en een zandkorrel.Environmental Protection Agency

De opname van fijn stof in ons ademhalingssysteem. Je ziet dat hoe kleiner het fijn stof deeltje, des te verder dringt het door in het ademhalingssysteem.ProSea

De rol van de visserijsector

Fijn stof wordt gevormd in de motor, waar het bestaat uit een mengsel van sulfaten, asdeeltjes en onverbrande brandstof. De visserij behoort niet tot de grootste producenten van fijn stof. Dat heeft vooral te maken met het type brandstof dat de visserij gebruikt en met de beperkte grootte van de visserijsector. Vrijwel alle vissersschepen gebruiken gasolie, dat van oorsprong een lager gehalte zwaveldioxide – en ook minder fijn stof – bevat. Het wegverkeer heeft het grootste aandeel in het ontstaan van smog en fijn stof.

5.7Samenvattend

Hieronder staat het hele verhaal over luchtvervuiling nog eens op een rij. De visserij speelt bij veel luchtproblemen een rol. De visserij is hard op weg om de uitstoot van vervuilende stoffen naar de lucht te verminderen.

Een samenvatting van de verschillende vormen van luchtvervuiling en hun effecten.

Een samenvatting van de verschillende vormen van luchtvervuiling en hun effecten.ProSea

6Vreemde soorten in zee

Een groeiend probleem voor de zee zijn de ‘vreemde soorten’ (exoten), die uit andere delen van de wereld worden ingevoerd.

De Chinese wolhandkrab (Eriocheir sinensis) is een exoot die zowel langs de kust als in de brakke en zoete wateren van de Benelux voorkomt. Ondanks de nadelen van deze exoot biedt de wolhandkrab ook nieuwe economische kansen voor de beroepsbinnenvisserij.

De Chinese wolhandkrab (Eriocheir sinensis) is een exoot die zowel langs de kust als in de brakke en zoete wateren van de Benelux voorkomt. Ondanks de nadelen van deze exoot biedt de wolhandkrab ook nieuwe economische kansen voor de beroepsbinnenvisserij.Christian Fischer

6.1Het probleem met vreemde soorten

Net als op het land komen in onze Noordzee en andere wereldzeeën steeds meer exotische soorten voor, die oorspronkelijk niet in die gebieden voorkomen. Misschien lijkt het vergezocht dat vreemde soorten in het milieu een probleem kunnen zijn. Maar een dier dat vanuit andere delen van de wereld is gekomen, heeft hier vaak geen natuurlijke vijanden. Hierdoor kan het exotische dier zich enorm in aantallen uitbreiden en een plaag worden met grote gevolgen.

Hoe het met een soort in een vreemd zeegebied gruwelijk mis kan gaan, bewees de kamkwal. Begin jaren negentig kwam de van oorsprong Amerikaanse kwal via ballastwater van zeeschepen in de Zwarte Zee terecht. In de tien jaar daarna breidde de kwalsoort zich explosief uit. Dit was een soort, die zich én makkelijk kon aanpassen aan de nieuwe zee-omgeving én geen natuurlijke vijanden had. Het zeeoppervlak veranderde in een dichte soep van enorme hoeveelheden kwallen. De kwal bleek hetzelfde voedsel te hebben als ansjovis en enkele andere waardevolle commerciële vissoorten. Gevolg was het totaal ineenstorten van de visserij in landen rondom de Zwarte Zee, zoals Iran.

De kamkwal (Mnemiopsis leidyi), ook wel Amerikaanse ribkwal genoemd, komt sinds 2006 ook in de Noordzee voor als invasieve soort.

De kamkwal (Mnemiopsis leidyi), ook wel Amerikaanse ribkwal genoemd, komt sinds 2006 ook in de Noordzee voor als invasieve soort.Steven G. Johnson

Als een soort eenmaal geïntroduceerd is in een zeegebied, is deze ook bijna niet meer weg te krijgen. Een natuurlijke vijand introduceren is vaak geen goede oplossing, want de kans bestaat dat dat dier dan ook een plaag wordt, omdat hij geen natuurlijke vijanden heeft. Of dat hij een ander, makkelijker prooidier uitzoekt, waardoor het probleem groter wordt.

6.2Waar komen vreemde soorten vandaan?

Veel beesten komen in een vreemde zee-omgeving terecht, omdat ze in ballastwater van zeeschepen meereizen. Dat ballastwater nemen schepen in hun romp mee om hun stabiliteit op zee te garanderen, nadat ze lading gelost hebben. Het ballastwater is zeewater met daarin allerlei soorten kleine planten en dieren (o.a. plankton). Omdat dit water soms pas weer aan de andere kant van de wereld geloosd wordt, komen al die exotische organismen in een nieuw gebied terecht. Elk moment zijn er op deze manier zo’n 7.000 soorten op reis naar mogelijke nieuwe vestigingsplaatsen wereldwijd. Binnen de zeevaart wordt inmiddels gewerkt aan oplossingen voor dit probleem.

Het principe van ballastwater. Bij het lossen van lading neemt het schip water op, met daarin allerlei kleine planten en dieren, voor het stabiliseren van het schip (1). Zodra het schip leeg is, is de ballasttank vol (2). Zodra het schip weer lading opneemt, moet het schip zijn ballastwater weer lozen voor de stabiliteit. Hierbij komen alle kleine planten en dieren uit het ballastwater vrij in een nieuwe omgeving (3). Zodra het ruim volledig is volgeladen, is de ballastwatertank geleegd (4).

Het principe van ballastwater. Bij het lossen van lading neemt het schip water op, met daarin allerlei kleine planten en dieren, voor het stabiliseren van het schip (1). Zodra het schip leeg is, is de ballasttank vol (2). Zodra het schip weer lading opneemt, moet het schip zijn ballastwater weer lozen voor de stabiliteit. Hierbij komen alle kleine planten en dieren uit het ballastwater vrij in een nieuwe omgeving (3). Zodra het ruim volledig is volgeladen, is de ballastwatertank geleegd (4). Maxxl

Exoten kunnen ook op nieuwe vestigingsplaatsen terechtkomen via bijvoorbeeld rivieren, de scheepshuid van schepen en het opzettelijk en onopzettelijk introduceren van nieuwe soorten door viskwekerijen (zo is de Japanse oester in onze wateren terecht gekomen).

Schip aan het (de) ballasten.

Schip aan het (de) ballasten.CSIRO

6.3Hoe zit het met de Noordzee?

In de Nederlandse Noordzee wordt het aantal geïntroduceerde soorten op meer dan 150 geschat. Voorbeelden van in onze Noord- en Waddenzee geïntroduceerde exoten zijn de Chinese wolhandkrab, de knorrepos (een vissoort), Japans bessenwier en de Amerikaanse zwaardschede. Ook de kamkwal is al in de Waddenzee ontdekt, maar die lijkt daar geen schade te hebben aangericht.

De knorrepos (Micropogonias undulatus, en: Atlantic croaker) is een vis die sterk lijkt op een pos. De naam wordt ontleend aan het knorrende geluid dat deze vis bij aanraking maakt door de spieren rond de zwemblaas aan te spannen.Chaotic24

Japans bessenwier (Sargassum muticum) is een bruinwiersoort dat in de jaren ’70 van de 20e eeuw per ongeluk met oesters in West-Europa is ingevoerd vanuit Japan.Garca Gaspar

De Amerikaanse zwaardschede heeft een voorkeur voor slik en fijn zand met een gering deel aan silt en leeft tot enkele decimeters diep ingegraven.Arne Huckelheim

Exoten hoeven niet altijd nadelig te zijn voor milieu of visserij. Dat bewees de wolhandkrab. Deze krab werd in 1912 voor het eerst in Europa aangetroffen. Waarschijnlijk is de wolhandkrab meegelift als larve in de ballasttanks van schepen uit Azië. Vooralsnog lijkt deze soort geen grote ecologische problemen op te leveren. De krab vormt inmiddels zelfs een welkome neveninkomst voor binnenvissers. Zij verkopen deze krabben aan Chinese restaurants of exporteren de krabben naar China.

Maar, zoals het voorbeeld met de kamkwal aantoont, het blijft onzeker of een geïntroduceerde soort voordeel of nadeel gaat opleveren. Daarom is het belangrijk voor de visserij dat het probleem van geïntroduceerde soorten de komende jaren goed wordt aangepakt.

6.4De rol van de visserijsector

Het probleem van de introductie van vreemde soorten is in Nederland met name van belang voor de pelagische vloot, omdat zij net als koopvaardijschepen ballastwater gebruiken, en ook lozen. Voor kottervissers geldt dat ze niet veel aan dit probleem kunnen doen omdat ze geen ballastwater lozen.

Pelagische trawlers moeten voldoen aan international regelgeving. Regels met betrekking tot ballastwater staan in de conventie ‘Control and Management of Ships’ Ballast Water and Sediments’ van de Internationale Maritieme Organisatie (IMO). Deze conventie is in 2004 opgesteld, en treedt in werking een jaar nadat minimaal 30 landen met samen meer dan 35% van de wereldvloot de conventie hebben geratificeerd, dat wil zeggen in hun eigen wetten hebben opgenomen. Dat is op 8 september 2017.

De IMO in overleg over behandeling van het ballastwater.

De IMO in overleg over behandeling van het ballastwater.International Maritime Organization

Vanaf 8 september 2017 moeten pelagische trawlers onder andere:

  • Een Ballastwater en Sediment Management Plan hebben.
  • Een Ballastwater Record Book hebben waarin ze ballast operaties bijhouden.
  • Ballastwater management procedures uitvoeren: ballastwater wisselen (regel D1) of ballaswater behandelen (regel D2).

Het ballastwater wisselen is een tijdelijke maatregel, dus uiteindelijk moeten alle schepen ballastwater gaan behandelen, wat betekent dat het ballastwater zo moet zijn behandelt dat er bij het lozen van ballastwater (bijna) geen planten en dieren meer inzitten.

Overigens geldt dat proceswater, dus ook gekoeld zeewater dat in de rsw tanken zit ten behoeve van het koelen van de vis, niet beschouwd wordt als ballastwater. Het valt daarmee niet onder de conventie en hoeft dus niet behandeld te worden.