WinSizeData
Mariene ecologie

Inleiding

Meer dan 70% van het aardoppervlak bestaat uit zeeën en oceanen. En al dat water heeft een heel belangrijke rol op aarde. Als visser denk je natuurlijk al gauw aan alle vis die de oceaan produceert. En inderdaad zijn wereldwijd meer dan een miljard mensen wat betreft hun voedsel afhankelijk van vis, schaal- en schelpdieren.

De planeet aarde..... is meer planeet water.

De planeet aarde….. is meer planeet water.NASA

Maar de wereldzeeën hebben meer voor de mens belangrijke functies. Zo produceert de zee ontzettend veel zuurstof (O2) die wij mensen inademen. De oceanen hebben ook invloed op het klimaat op aarde. Zo reguleren de zeestromingen het wereldklimaat, en zorgt de warme golfstroom ervoor dat het in Nederland relatief warm is. En oceanen nemen tussen de 25 en 30% van de menselijke uitstoot van kooldioxide (CO2) op, een broeikasgas dat ervoor zorgt dat het klimaat verandert. Daarnaast zijn zeeën van economisch belang wat betreft toerisme. In totaal leveren de goederen die kustgebieden en zeeën de mens bieden wereldwijd 9.700 miljard euro per jaar op!

Mensen brengen graag tijd door aan zee om te zonnen, zwemmen, duiken, varen en vissen. Daarmee is toerisme aan de kust van groot economisch belang voor veel kustgemeenten.ProSea
De zee is ook een belangrijke bron voor voedsel en werkgelegenheid, zoals voor de visserijsector. Ingeborg de Boois

Dit onderdeel richt zich op het belang van de zee voor de productie van vissen en nog meer zeeleven. Hoe kan het dat de zee zo immens veel leven bevat? En welke factoren sturen de productie van vis in zee?

1Ecologie

Een ecosysteem staat voor alle relaties tussen planten en dieren (levende natuur) en milieufactoren (niet-levende natuur) in een bepaald gebied. Voorbeelden van milieufactoren zijn bijvoorbeeld temperatuur, lichtintensiteit en voedingsstoffen.

Er zijn veel verschillen tussen ecosystemen. Een paar voorbeelden hiervan zijn koraalriffen, mangrovebossen, rotskusten en enorm diepe zeeën.

Een koraalrif ligt vaak in ondiep en helder water. De riffen zorgen voor kraamgebieden en verstop plekjes voor allerlei dieren.ProSea

Een mangrovebos bestaat uit bomen die tegen zou water kunnen. Ze staan letterlijk met hun worstel in de zee. Deze gebieden vallen deels droog bij laag water. ProSea

Rotskusten, zoals hier bij de Shetlandeilanden, tref je weer heel andere omstandigheden aan. Daardoor leven er ook andere planten en dieren.ProSea

De diepzee is misschien wel het meest verschillend van de andere drie voorbeelden. Er is geen licht en de druk is immens. Het leven is hierop aangepast en daardoor zo anders. – Wikimedia commons

Welke planten en dieren op een bepaalde plek in zee voorkomen en wat ze met elkaar te maken hebben, is ook afhankelijk van milieufactoren. Milieufactoren zoals temperatuur, zoutgehalte, lichtintensiteit, stroming en diepte. In de Noordzee komen andere planten en dieren voor dan in een tropische koraalzee. Op het land is dat ook zo. In de warme en vochtige omgeving van het tropisch regenwoud zie je andere planten en dieren dan op de koude en droge toendra’s van Siberië. Planten en dieren in één ecosysteem leven daar niet toevallig samen. Ze hebben altijd iets met elkaar te maken en zijn van elkaar afhankelijk.

1.1Planten en dieren in zee

Het leven in zee is indrukwekkend. Op National Geographic en Discovery Channel worden prachtige films uitgezonden waarin het zeeleven centraal staat. Zo maken veel Nederlanders kennis met verschillende soorten walvissen, mooi gekleurde vissen bij koraalriffen, meterslange roggen en haaien en spectaculaire dolfijnen.

De witte haai of mensenhaai is de grootste roofvis ter wereld.Terry Goss

De clownsvis, welbekend van de film ‘Nemo’, leeft tussen de tentakels van een anemoon – Nick Hobgood (wikimedia commons)

Ook voor de vissers zijn die grote dieren interessant. Ze weten natuurlijk alles van de vis die er in de Noordzee zit, zeker van de vissoorten die geld opbrengen. Op de Noordzee zien vissers bruinvissen en dolfijnen en soms komen er grote, bijzondere exemplaren van maanvissen, heilbotten of haaien aan boord. Daar wordt verslag van gedaan in Visserijnieuws.

Een haringhaai gevangen door de BCK 40 Quo Vadis.Johan Romkes

Een congeraal of zeepaling gevangen door vissers. Johan Baaij

De grotere dieren die we zo goed kennen zijn echter niet zo talrijk. Het overgrote deel van de planten en dieren in zee is heel klein. En juist zij spelen een heel belangrijke rol! Ze vormen namelijk de basis van al het leven in zee.

De kleinste planten en dieren in zee (plankton) vormen de basis van al het leven in zee.

De kleinste planten en dieren in zee (plankton) vormen de basis van al het leven in zee.NIOZ

1.2Voedselketens: eten en gegeten worden

De mens eet vis, maar die vis moet zelf natuurlijk ook eten. Vis eet andere zeedieren en planten. Een schol eet bijvoorbeeld een worm en die worm eet weer algen. Zo ontstaan voedselketens waarin elke soort een schakel vormt. Kleine planten staan aan de basis van bijna elke voedselketen in zee. Deze kleine planten zijn eencellige algen die tot het plankton behoren. Plankton is een verzamelnaam voor alle kleine diertjes en plantjes die in het water zweven en met de zeestromingen meedrijven. Dierlijk plankton (zooplankton) eet dit plantaardig plankton (fytoplankton).

Een simpele voedselketen in zee.

Een simpele voedselketen in zee.ProSea

Dit dierlijk plankton staat op het menu van kleine vissen zoals haring en zandspiering, maar wordt ook gegeten door veel bodemdieren. Grotere roofvissen (zoals kabeljauw) doen zich tegoed aan de kleinere vissen. Aan de top van de voedselketen in zee staan de allergrootste rovers, zoals zeehonden, grote dolfijnen en mensen. Zij zijn in staat om de grote roofvissen zoals kabeljauw te vangen. Deze keten van eten en gegeten worden heet een voedselketen.

Een grijze zeehond staat aan de top van de voedselketens in de Noordzee en Waddenzee.

Een grijze zeehond staat aan de top van de voedselketens in de Noordzee en Waddenzee.ProSea

1.3Algen aan de basis

Groene planten zijn de basis voor (bijna) al het leven op land en in zee. Planten kunnen namelijk met behulp van zonlicht voedsel maken. Ze gebruiken de energie van de zon om kooldioxide en water om te zetten in glucose (suiker) en zuurstof. Dit proces heet fotosynthese. Omdat planten zelf hun voedingsstoffen maken en omdat ze aan de basis van voedselketens staan, worden ze primaire (eerste) producenten genoemd.

Fotosynthese door groene planten op het land (boom) en in zee (plantaardig plankton).

Fotosynthese door groene planten op het land (boom) en in zee (plantaardig plankton).ProSea

Op het land zijn belangrijke groene planten vaak groot, zoals bomen en struiken. In zee zijn de belangrijkste planten heel erg klein. Dat zijn de eencellige algen. Deze algen heten plantaardig plankton of fytoplankton (fytos is het Grieks woord voor plant) en zweven in grote aantallen in zee. Een milliliter zeewater bevat zo’n 100.000 algen.

Het plantaardig plankton (fytoplankton) kan je zien als het gras van de aarde, want hoewel fytoplankton maar 1% van de biomassa (aantallen × gewicht) van groene planten op de aarde is, zorgt dat plankton voor 50% van alle primaire productie op aarde. De zee bevat ook grotere groene planten zoals zeegras en wieren, maar die zijn veel minder belangrijk voor de totale primaire productie dan al die kleine algen.

Je hebt primaire producenten op het land, zoals de bomen in het tropisch regenwoud.Frank Vassen

Je hebt ook primaire producenten in zee, zoals kelp.Claire Fackler

Maar de belangrijkste primaire producenten op aarde zijn algen/fytoplankton.NOAA

1.4Fytoplankton / plantaardig plankton

Fytoplankton zweeft in het water of groeit in ondiep water of op de bodem. Het water lijkt door die algen een beetje op groene of soms rode soep. Maar dat verandert als je het onder de microscoop bekijkt. Je ziet dan algen met veel verschillende vormen en maten. Het verschil tussen een grote en een kleine alg kan gigantisch zijn. Dit is te vergelijken met het verschil tussen een muis en een olifant. Plankton kan er spectaculair uitzien. Zo heeft kiezelwier een pantser van glas dat de mooiste vormen kan hebben.

De kolonievormende alg Asterionellopsis glacialis. NIOZ

De spiraalvormige alg Chaetoceros debilis.NIOZ

In 2010 is gebleken dat de hoeveelheid fytoplankton wereldwijd sinds 1950 met 40% is afgenomen. Dat is nogal zorgwekkend. Want het kan onder meer grote gevolgen hebben voor voedselketens in zee en daarmee op vis. Fytoplankton levert namelijk de energie en suikers die vissen nodig hebben. Onderzoekers denken dat de afname van fytoplankton komt omdat de zeewatertemperatuur de laatste halve eeuw gestegen is.

1.5Geen groei zonder voedingsstoffen

Planten maken zelf suiker uit zonlicht. Van deze suiker en voedingsstoffen zoals nitraat, sulfaat en fosfaat kunnen ze eiwitten, vetten en koolhydraten maken. Die hebben ze nodig om te groeien. Planten op het land halen die voedingsstoffen met hun wortels uit de grond. De planten in het water zijn omgeven door water waarin die stoffen zijn opgelost en hebben daarom geen wortels nodig.

Als de omstandigheden voor fytoplankton gunstig zijn, dan kan er een algenbloei ontstaan. Dit zijn grote hoeveelheden algen bij elkaar, zoals hier te zien is voor de zuidkust van Groot Brittannië.

Als de omstandigheden voor fytoplankton gunstig zijn, dan kan er een algenbloei ontstaan. Dit zijn grote hoeveelheden algen bij elkaar, zoals hier te zien is voor de zuidkust van Groot Brittannië. Plymouth Marine Laboratory

Wanneer er te weinig voedingsstoffen aanwezig zijn, kunnen algen niet goed groeien. Te veel voedingsstoffen in het water is ook niet goed. Dan groeien de algen zo snel dat er veel meer algen zijn dan opgegeten kunnen worden. Uiteindelijk gaan de algen dood en zakken naar de bodem. Bacteriën breken ze daar af waarbij ze zuurstof gebruiken. Dat kan in extreme situaties zoveel zijn dat het zuurstof op kan raken op die plek. Als dat gebeurt, is er tijdelijk geen leven meer mogelijk.

Fosfaat als voedingsstof

In de visserij wordt veel gesproken over het belang van fosfaat als voedingsstof. Feit is dat op het land lange tijd veel fosfaat werd gebruikt, bijvoorbeeld in wasmiddelen. Dat fosfaat zorgde in de natuur voor allerlei problemen, zoals ongecontroleerde groei van algen. Daarom bevatten wasmiddelen nu geen fosfaat meer en ook de landbouw en industrie produceren er minder van. De hoeveelheid fosfaat die met rivieren in de zee komt is daardoor afgenomen. Vissers en sommige onderzoekers vinden dat hierdoor de visstand in de Noordzee na 1990 is afgenomen. Zij willen het fosfaat graag terug in zee.

Fytoplankton is voor z'n groei afhankelijk van licht en voedingsstoffen zoals nitraat, kiezelzuur en fosfor. Je ziet in bovenstaand figuur duidelijk terug dat het gehalte voedingsstoffen in het water afneemt zodra de zee warmer wordt en de dagen langer worden. Dit komt door de groei van fytoplankton die de voedingsstoffen opnemen.

Fytoplankton is voor z’n groei afhankelijk van licht en voedingsstoffen zoals nitraat, kiezelzuur en fosfor. Je ziet in bovenstaand figuur duidelijk terug dat het gehalte voedingsstoffen in het water afneemt zodra de zee warmer wordt en de dagen langer worden. Dit komt door de groei van fytoplankton die de voedingsstoffen opnemen.Ecomare

In 2007 heeft de visserijsector de toenmalig minister van LNV (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit) gevraagd om te onderzoeken of toevoegen van fosfaat in zee loont. Wetenschappelijke instituten concludeerden toen dat het toevoegen van fosfaat niet zinvol is. De hoeveelheid te lozen fosfaat zou namelijk duurder zijn dan de verwachte extra visopbrengsten.

1.6Dierlijk plankton

Het volgende niveau in de voedselketen is meestal het dierlijk plankton. Het plantaardig plankton wordt gegeten door dierlijk plankton. Dierlijk plankton wordt weer gegeten door andere dieren, zoals opgroeiende vissen. Er zijn twee soorten dierlijk plankton – permanent en periodiek (tijdelijk).

Een verzameling van verschillende soorten zoöplankton.

Een verzameling van verschillende soorten zoöplankton.Matt Wilson & Jay Clark

Permanent plankton

Sommige dieren, zoals kwallen en roeipootkreeftjes, horen hun hele leven tot het plankton. Roeipoot­kreeftjes zijn de watervlooien van de zee. Ze zijn heel klein, maar vanwege hun enorme aantallen zijn ze de belangrijkste groep van het dierlijk plankton in zee. De geschatte hoeveelheid roeipootkreeftjes die in alle wereldzeeën bij elkaar leven is 1.000.000.000.000.000.000!

Roeipootkreeftjes eten beestjes en algen die nog kleiner zijn dan zijzelf. Heel veel grotere dieren, zoals haring en makreel, maar zelfs sommige reusachtige walvissen, leven van deze roeipootkreeftjes. Deze kreeftjes zijn de belangrijkste schakel tussen het allerkleinste plankton en het grotere dierlijk leven in zee.

Er is één andere soort dierlijk plankton dat ongeveer net zo belangrijk is als voedselbron. Dit is krill, een ander soort klein kreeftje die rond de Zuidpool in hele grote aantallen voorkomt. Krill is van levensbelang voor de Antarctische voedselketen en is de belangrijkste voedselbron van veel walvissen.

Een roeipootkreeftje is een kleine kreeftachtige.Uwe Kils

Krill speelt een belangrijke rol in de voedselketen tussen algen en grotere dieren zoals walvissen.Oystein Paulsen

Tekeningen van een aantal verschillende soorten eenoogkreeftjes.Ernst Haeckel

Periodiek plankton

Sommige dieren zijn alleen een deel van hun leven onderdeel van het plankton. Dit geldt bijvoorbeeld voor de drijvende eieren en larven van vissen en schelpdieren. In het volwassen stadium worden ze niet meer tot het plankton gerekend. Dieren en planten horen namelijk alleen bij het plankton als ze drijvend in het water leven en voor hun verplaatsing afhankelijk zijn van de zeestromingen. Maar volwassen vissen kunnen zichzelf actief verplaatsen en horen dan niet meer bij het plankton, maar bij het nekton. Volwassen schelpdieren behoren tot het benthos, of bodemdieren.

De congeraal begint zijn leven als onderdeel van het plankton. Eenmaal volwassen worden ze niet meer tot het plankton gerekend.Uwe Kils

Ook de maanvis of klompvis begint z’n leven als onderdeel van het plankton. Uiteindelijk kunnen deze volwassen vissen wel 4 meter hoog worden en behoren ze dus ook tot het periodieke zoöplankton. G. David Johnson

1.7Er gaat veel energie verloren - de 10% regel

Van eten krijg je energie. Energie die in beginsel afkomstig is van de zon. Want algen, die aan het begin van de voedselketen staan, zetten de energie van de zon om in bruikbare energiebronnen zoals suikers. Het plantaardig plankton wordt gegeten door dierlijk plankton, dat vervolgens weer als voedsel dient voor andere dieren. De energie en voedingsstoffen worden steeds verder doorgegeven in de voedselketen. Maar tijdens dat proces wordt er veel energie verbruikt.

Dieren gebruiken een deel van hun energie om voedsel te zoeken, te bewegen, zich voort te planten, warm te blijven, enzovoorts. Hiervoor wordt 90% van de energie gebruikt. De rest van de energie (de overige 10%) wordt gebruikt om te groeien en komt terecht in extra gewicht. En alleen dat deel wordt gegeten door een dier op één niveau hoger in de voedselketen.

Deze voedselpiramide bestaat uit 5 lagen. Per laag wordt er maar 10% van de energie doorgegeven naar de laag erboven. Hierdoor is er veel meer fytoplankton in zee dan dat er haaien zijn.

Deze voedselpiramide bestaat uit 5 lagen. Per laag wordt er maar 10% van de energie doorgegeven naar de laag erboven. Hierdoor is er veel meer fytoplankton in zee dan dat er haaien zijn.

Dit betekent dat er heel wat plantaardig plankton nodig is om een kilo vis of een kilo zeehond te produceren. De kabeljauw bovenin de voedselketen krijgt via duizenden haringen de energie binnen die oorspronkelijk door miljoenen planktonplantjes is aangemaakt. Een voedselketen heeft daardoor een piramidevorm (zie bovenstaande afbeelding): hoge aantallen van de lagere niveaus zijn nodig om een klein aantal organismen van de hogere niveaus te laten groeien. Daarom zijn er bijvoorbeeld veel minder vleesetende vissen dan plankton etende vissen in zee.

Als je 1000 kilogram fytoplankton hebt aan de basis van de voedselpiramide, dan kun je daar uiteindelijk maar 1 kilogram grote vis van produceren. Elke stap in de voedselpiramide kost namelijk energie.

Als je 1000 kilogram fytoplankton hebt aan de basis van de voedselpiramide, dan kun je daar uiteindelijk maar 1 kilogram haai van produceren. Elke stap in de voedselpiramide kost namelijk energie.ProSea

 

1.8Bacteriën maken voedselketens rond

Tot nu toe hebben we het gehad over voedselketens als een recht lijn. Maar in de natuur zijn deze ketens geen lange rechte lijnen, maar cirkels. Want als er alleen maar voedsel uit zee opgenomen en verbruikt wordt, zijn alle voedingsstoffen op een gegeven moment op. De hoeveelheid voedingsstoffen wordt constant aangevuld. Daar spelen bacteriën een belangrijke rol in.

Dode planten en dieren, uitwerpselen en etensresten worden door grote aantallen bacteriën afgebroken. De voedingsstoffen en kooldioxide die door bacteriële afbraak vrijkomen, worden weer gebruikt door het fytoplankton om te groeien. En zo is de cirkel rond.

Bacterien maken de voedselketen rond door alles weer af te breken en om te zetten in nutriënten.

Bacterien maken de voedselketen rond door alles weer af te breken en om te zetten in nutriënten.ProSea

Bacteriën zorgen er voor dat de elementen waaruit alle planten en dieren zijn samengesteld voortdurend hergebruikt worden. Dit zijn onder andere koolstof, waterstof, zuurstof, en stikstof (C, H, O, N). We noemen dit de kringloop van voedingsstoffen. In een liter zeewater zit gemiddeld een miljard bacteriën!

1.9Voedselketens samen in een voedselweb

Meerdere voedselketens, die dus eigenlijk cirkels zijn, zijn met elkaar verbonden in een voedselweb. Want het is natuurlijk niet zo dat een alg of een klein dier maar door èèn soort wordt gegeten. Kabeljauw bijvoorbeeld eet niet alleen maar haring, maar ook andere visjes, kreeftjes, inktvissen en wormen. En kabeljauwen zelf worden weer door zeehonden én mensen gegeten. Organismen kunnen dus onderdeel zijn van verschillende voedselketens. En zo zijn die ketens onderdeel van een voedselweb. Verschillende planten en dieren hebben relaties met elkaar en die worden in een voedselweb weergegeven.

Een voorbeeld van een voedselweb in de Noordzee.

Een voorbeeld van een voedselweb in de Noordzee.ProSea

1.10Interacties tussen soorten in een voedselweb

Soorten in een voedselweb kunnen elkaar beïnvloeden. Bijvoorbeeld door elkaar op te eten. Maar ook door het voedsel van de ander op te eten. In verschillende zeeën kun je daar voorbeelden van vinden:

  • In de Barentszzee leidt een groot haringbestand tot een kleiner en sterk wisselend loddebestand. Lodde is een spieringachtige vis, die door haring wordt gegeten. Maar lodde wordt ook gegeten door kabeljauw. Een klein loddebestand zorgt daarom voor een kleiner kabeljauwbestand. Als kabeljauwen minder lodde kunnen eten, gaan ze elkaar opeten (kannibalisme) en groeien ze ook minder snel.
  • In de Noordzee is de hoeveelheid vleesetende vissen, zoals kabeljauw, wijting en koolvis, sinds 1970 flink afgenomen. Dat kwam door de visserij, maar ook door veranderingen in allerlei milieuomstandigheden. Doordat er minder roofvissen in zee waren, kon de populatie bodemdieren, zoals garnalen, zeesterren en schelpdieren, groeien.

Kabeljauw is een vleesetende vis, waardoor het kabeljauwbestand dus mede afhankelijk is van het aantal prooidieren zoals de lodde.

Kabeljauw is een vleesetende vis, waardoor het kabeljauwbestand dus mede afhankelijk is van het aantal prooidieren zoals de lodde. August Linnman

Deze voorbeelden maken duidelijk dat wanneer één soort toe- of afneemt er een keten van reacties in een voedselweb kan ontstaan. Het maakt dan niet uit wat de reden voor toe- of afname is. Deze voorbeelden zijn nog redelijk simpel, omdat we de voedselwebben redelijk simpel hielden. Maar voedselwebben kunnen ontzettend ingewikkeld zijn, zoals het voedselweb hieronder. Dit laat zien dat de ketens van reacties nog veel langer kan zijn en nog veel meer organismen kunnen treffen.

Een vereenvoudigd voedselweb in de Noordwest Atlantische oceaan. Iedere lijn geeft een relatie aan tussen organismen die met elkaar verbonden zijn in het voedselweb.

Een vereenvoudigd voedselweb in de Noordwest Atlantische oceaan. Iedere lijn geeft een relatie aan tussen organismen die met elkaar verbonden zijn in het voedselweb.IMMA

2De Noordzee

Nederlandse vissers hebben het grote geluk dat ze zo dicht bij de Noordzee wonen. Want de Noordzee is een uniek visgebied. Door de ligging en de eigenschappen van het gebied is het een ideale leefomgeving voor veel vissoorten en ander zeeleven. Van alle vis die gevangen wordt in het hele Atlantische gebied komt ongeveer 20% uit de Noordzee. En de Noordzee is maar 0,5% van de oppervlakte van dat gebied!

Hier zie je een kaart van de Noordzee. Het is een randzee van de Atlantische Oceaan in het noordwesten van Europa.

Hier zie je een kaart van de Noordzee. Het is een randzee van de Atlantische Oceaan in het noordwesten van Europa.Uwe Dedering

De Noordzee is een relatief ondiepe zee, die de overgang vormt tussen het land en de diepten van de Atlantische Oceaan. De Noordzee ligt boven een onderzees plateau dat een voortzetting is van het land (het continent). Dat plateau heet het Continentaal Plat (CP). De Noordzee wordt ook wel de randzee van de Atlantische Oceaan genoemd.

Het Continentaal Plat onder de Noordzee loopt in de richting van de oceaan geleidelijk af tot ongeveer 200 meter diepte, waarna de bodem vrij plotseling naar beneden duikt. Daar begint de oceaan met een gemiddelde diepte van 3.750 meter.

Hier zie je de overgang van het Continentaal Plat (lichtblauw) naar de Atlantische oceaan (donkerblauw).

Hier zie je de overgang van het Continentaal Plat (lichtblauw) naar de Atlantische oceaan (donkerblauw). DST

2.1Veel plankton, veel vis

Randzeeën zijn rijke visgronden. Vissen vinden in het ondiepe water veel voedsel. Ze eten vooral plankton. Dit zijn microscopisch kleine plantjes en diertjes die in het water zweven. In de Noordzee zit extra veel plankton. Dat komt doordat de Noordzee redelijk warm en rijk aan voedingsstoffen is. Die voedingsstoffen komen vanuit de oceaan en met rivieren de Noordzee binnen. De golfstroom – een stroming die vanuit het tropische Caribische gebied naar de Noord-Atlantische Oceaan trekt – voert relatief warm water aan. In de zomer wordt het ondiepe water nog eens extra verwarmd door de zon. Voor plankton zijn dat ideale leefomstandigheden.

De Golfstroom is een snelle, krachtige warme stroming in de oceaan. Het begin van de Golfstroom ligt in de Golf van Mexico. Uiteindelijk steekt de Golfstroom via de oostelijke kusten van de Verenigde Staten de Atlantische Oceaan over en bereikt het Europa ter hoogte van de Golf van Biskaje.

De Golfstroom is een snelle, krachtige warme stroming in de oceaan. Het begin van de Golfstroom ligt in de Golf van Mexico. Uiteindelijk steekt de Golfstroom via de oostelijke kusten van de Verenigde Staten de Atlantische Oceaan over en bereikt het Europa ter hoogte van de Golf van Biskaje.RedAndr

2.2Ligging van de Noordzee

De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. Om precies te zijn wordt de Noordzee met haar totale oppervlakte van 575.000 km2 begrensd door:

  • In het zuiden de lijn tussen Dover en Calais.
  • In het noorden de lijn tussen de Noorse kust (61 oB.) tot een punt ten noorden van Shetland (1o W.L.), over de Shetland eilanden en de Orkney’s naar de Schotse kust.

In het oosten de lijn van Jutland (Hanstholm) via het Skagerrak naar Noorwegen.

Een overzicht van de landen die de Noordzee omringen.

Een overzicht van de landen die de Noordzee omringen.Halava

De Noordzee heeft iets weg van een fuik omdat vis moeilijk uit het gebied kan ontsnappen. Dat komt door de natuurlijke grenzen van de Noordzee. Deze grenzen worden gevormd door de warme golfstroom in het zuiden en de diepte en de lagere temperatuur van de oceaan in het noorden. De vis zwemt dus niet weg uit de Noordzee, maar er komt ook geen vis uit de omringende oceanen de Noordzee in.

2.3Diepte van de Noordzee

De gemiddelde diepte van de Noordzee is 94 meter. De bodem loopt vanuit het zuiden geleidelijk naar beneden. De waterdiepte geeft het onderscheid tussen de zuidelijke, centrale en noordelijke Noordzee.

  • Het zuidelijk deel, ten zuiden van de Doggersbank tussen Nederland en Engeland en een brede strook langs de Duitse bocht en de Deens kust zijn het ondiepst, gemiddeld 40 meter.
  • Het centrale deel heeft een diepte van 100 meter.
  • Het noordelijk deel heeft een diepte tot 200 meter. Dicht bij de kust van Noorwegen ligt een geul met de naam Noorse Diep. Deze geul is op sommige plaatsen zelfs 300 meter diep.

De gemiddelde diepte van de Noordzee is 94 meter, terwijl een groot deel van de Noordzee veel ondieper is. Dit komt doordat met name de Noordelijke Noordzee voor de kust van Noorwegen enorme dieptes kent die het gemiddelde omlaag halen. Karakteristiek voor de Noorse kust zijn de Fjorden.

De gemiddelde diepte van de Noordzee is 94 meter, terwijl een groot deel van de Noordzee veel ondieper is. Dit komt doordat met name de Noordelijke Noordzee voor de kust van Noorwegen enorme dieptes kent die het gemiddelde omlaag halen. Karakteristiek voor de Noorse kust zijn de Fjorden.ProSea

2.4Stroming in de Noordzee

Golven, getijden en stromingen houden het water van de Noordzee voortdurend in beweging. Vooral zeestromingen hebben grote invloed op visbestanden. Ze zorgen namelijk voor de verspreiding van plankton, visseneieren en larven.

Zeestromingen ontstaan door de wind, door de draaiing van de aarde en door verschillen in temperatuur en het zoutgehalte van het water. De Noordzee staat vooral onder invloed van de warme golfstroom, die opgewarmd water van de oostkust van Amerika naar het koudere noorden brengt.

De golfstroom stuwt oceaanwater via de noordkant langs de Shetlandeilanden de Noordzee in. Daar stroomt elk jaar maar liefst 50.000 kubieke kilometer oceaanwater de Noordzee in. Voor de Doggersbank splitst deze stroming in drieën: naar het zuidwesten, naar het zuidoosten en naar het Skagerrak. De golfstroom veroorzaakt ook een stroming door het Kanaal tussen Engeland en Frankrijk. Daar stroomt jaarlijks 5.000 kubieke kilometer water de Noordzee in. De Oostzee levert jaarlijks 500 kubieke kilometer brak water aan de Noordzee. De verschillende rivieren voegen daar nog eens 300 kubieke kilometer zoet water aan toe.

De verschillende stromingen in de Noordzee.

De verschillende stromingen in de Noordzee.Ecomare

Door die stromingen wordt al het water in de Noordzee één keer in de twee jaar ververst. Waar stromingen elkaar ontmoeten, ontstaan ronddraaiende stromen die neren worden genoemd. In de Noordzee komen twee grote neren voor: één ten zuiden en één ten noordoosten van de Doggers­bank.

In de Noordzee is het water ook in beweging door het getij. De vloedstroom verplaatst meer water langs de Nederlandse kust dan de ebstroom. Per saldo stroomt het water langs de Nederlandse kust daarom van zuidwest naar noordoost richting het Waddengebied.

2.5De bodem van de Noordzee

Niet overal in de Noordzee komen dezelfde vissen voor. De samenstelling van de zeebodem bepaalt welke vissoorten er leven. De bodemsoort is ook van invloed op de smaak en de kleur van de vissen.

Op een zanderige bodem zul je andere soorten planten en dieren van dan op een grindbodem.

Op een zanderige bodem zul je andere soorten planten en dieren van dan op een grindbodem.Stichting de Noordzee

Het grootste deel van de Noordzeebodem bestaat uit zand, klei en slib, dat met rivierwater in zee is gekomen. Sommige gedeelten bestaan uit rotsgrond. Weer andere delen, waaronder de Doggersbank, zijn bedekt met een veenlaag. Veen ontstaat uit planten die zijn vergaan. Ooit lag de hele zuidelijke Noordzee droog en waren grote stukken begroeid met planten en bomen. Na de laatste ijstijd, 10.000 jaar geleden, steeg de zeespiegel weer en verdween deze begroeiing onder water.

Verspreid over de gehele Noordzee komen gebieden voor waar grind, stenen en keien liggen. Ze zijn tijdens de ijstijd vanuit de bergen van Noorwegen en Zweden met gletsjers meegevoerd, die zich langzaam naar het zuiden bewogen.

Voor de visserij is kennis van de bodem van groot belang. De bodem bepaalt niet alleen welke vissen er voorkomen, maar bodemsoort en de diepte bepalen ook met welk vistuig kan worden gevist. Er kan onderscheid worden gemaakt tussen harde gronden, zachte gronden en steengronden:

  • Harde gronden zijn over het algemeen vlakke zandgronden.
  • Zachte gronden bevatten veel slib, klei en modder.
  • Op de steengronden komen veel zwerfstenen en rotsen voor. Hier kan niet met bodemnetten, maar wel met drijfnetten worden gevist.

De samenstelling van de bodem van de Noordzee is hierboven te zien. Het bestaat voornamelijk uit zand, slib en grind.

De samenstelling van de bodem van de Noordzee is hierboven te zien. Het bestaat voornamelijk uit zand, slib en grind.ProSea

2.6Een stukje Nederland

Het stukje Noordzee tot 12 mijl uit de kust noemen we de Territoriale Zee. Dat is een stukje Nederland. De Nederlandse regering beslist over het gebruik van dat Nederlandse deel de Noordzee.

Over het gebruik van de zee buiten de 12 mijl zijn afspraken gemaakt tussen de landen die rondom de Noordzee liggen (Groot Brittannië, Noorwegen, Denemarken, Duitsland, Nederland, België en Frankrijk). Dat stuk zee, tot 200 mijl uit de kust, heet de Exclusieve Economische Zone (EEZ). Elk land dat grenst aan de Noordzee heeft een stuk van deze zee als eigen EEZ (zie onderstaande afbeelding). Binnen de eigen EEZ heeft een land het recht op het gebruik van stoffen in de bodem, het water en de lucht. De EEZ van de Europese Unie is een gedeeld gebied. Dit betekent dat Europese schepen in buitenlandse wateren mogen vissen.

De Exclusieve Economische Zones van de verschillende landen om de Noordzee.

De Exclusieve Economische Zones van de verschillende landen om de Noordzee.Inwind

Voor het Nederlands deel van de Noordzee wil de regering twee dingen:

  • Meer geld verdienen aan activiteiten op de Noordzee.
  • De natuur behouden en ontwikkelen door alle economische activiteiten op de Noordzee op een duurzame manier te ontwikkelen en op elkaar af te stemmen.

Het regeringsbeleid gaat uit van het voorzorgsprincipe. Als gevolg hiervan kan er alleen geld verdiend worden aan activiteiten op zee als dit geen schade aan de natuur oplevert. Dat is een voorwaarde voor het toestaan van nieuwe activiteiten op de Noordzee. Als onduidelijk is of een nieuwe activiteit schade voor de natuur oplevert, gaat het niet door.

Nederland gaat bij het beheer van de Noordzee ook uit van de zogenaamde ecosysteembenadering. Dat betekent dat we niet kijken naar het beheren van één afzonderlijke diersoort, zoals een bruinvis, en ook niet naar één bepaald soort gebied, zoals een rif of een zandbank. Bij het beheren van de Noordzee volgens de ecosysteembenadering gaat het over het hele ecosysteem, van plankton tot bruinvis, van zachte grond tot steengrond.

2.7Menselijk gebruik van de Nederlandse Noordzee

De Noordzee wordt steeds vaker gezien als een gebied voor economische activiteiten, waar op het land geen ruimte meer voor is. Denk aan een nieuw vliegveld in zee, uitbreiding van de haven van Rotterdam of een windmolenpark. De Noordzee is dus al lang niet leeg meer. Op de Noordzee wordt olie, gas, zand en grind uit de bodem gewonnen, er wordt gevist, er zijn windmolenparken en militaire oefenterreinen en er lopen een aantal zeer drukke scheepvaartroutes doorheen. Dieren in de Noordzee krijgen te maken met steeds meer drukte op de Noordzee.

Het wordt steeds drukker op de Noordzee. Hierboven zie je ook recreatievaartuigen, windmolen en in de verte vrachtschepen.

Het wordt steeds drukker op de Noordzee. Hierboven zie je ook recreatievaartuigen, windmolen en in de verte vrachtschepen.CGP Grey

Hoe meer activiteiten er zijn op de Noordzee, hoe meer ruimte er nodig is. Dat betekent soms dat verschillende activiteiten last van elkaar kunnen krijgen. Er komen bijvoorbeeld steeds meer plekken waar niet kan of mag worden gevist.

Olie- en gaswinning

Gaswinning in de Noordzee is belangrijk voor Nederland, omdat bijna de helft van het Nederlandse gas daar vandaan komt. In 2006 werd er ruim 25 miljard kubieke meter gas uit de Noordzee gehaald. Olie wordt vooral gewonnen in het midden en noorden van de Noordzee. De olie-industrie is daarom voor het grootste deel in Britse en Noorse handen.

In de Noordzee staan een groot aantal productieplatforms die olie of gas uit de bodem winnen.

In de Noordzee staan een groot aantal productieplatforms die olie of gas uit de bodem winnen.Stichting de Noordzee

Op het Nederlands deel van het Continentaal Plat (NCP) staan ongeveer negentig gaswinningsinstallaties. Rondom iedere gasinstallatie is wettelijk een veiligheidszone van 500 meter ingesteld. Niet voor niets, want rondom zo’n installatie kunnen op de zeebodem allerlei pijpleidingen en afsluiters zijn geplaatst. En het stuktrekken van een afsluiter of pijpleiding kan ernstige gevolgen hebben voor het schip, de bemanning en het milieu. Veel vissen zoeken rond pijpleidingen beschutting. Voor vissers is het daardoor wel verleidelijk om juist daar te vissen. Maar een vissersschip dat binnen de veiligheidszonde vist, loopt grote kans om zijn netten te verliezen en riskeert een aanzienlijke boete.

Een tanker kan gebruikt worden voor het vervoeren van olieproducten.

Een tanker kan gebruikt worden voor het vervoeren van olieproducten.Stichting de Noordzee

Buiten de veiligheidszone van 500 meter moeten pijpleidingen zo zijn ingegraven dat ze niet door vistuig kunnen worden beschadigd. Maak daarom bij het tegenkomen van rare onderzeese obstakels buiten de veiligheidszone altijd melding bij de autoriteiten.

Kabels en leidingen

In 1922 werd de eerste telefoonkabel tussen Engeland en Nederland in de Noordzee gelegd. Daarna zijn er heel veel nieuwe kabels en leidingen bijgekomen. Op het NCP ligt ongeveer 3.700 kilometer pijpleiding en 4.000 kilometer kabel, vooral in het zuidelijk deel.

Een kabellegger op de Noordzee.

Een kabellegger op de Noordzee.Ecomare

Die kabels worden niet alleen gebruikt voor telefoonverkeer, maar ook voor andere datacommunicatie en voor het transport van elektriciteit. De elektriciteitskabels zijn bijvoorbeeld nodig voor de windmolenparken op zee.

Een overzicht van alle kabels in de Noordzee.

Een overzicht van alle kabels in de Noordzee.Rijkswaterstaat

Vroeger ontstonden er af en toe problemen met bodemvistuigen die kabels beschadigden en voor storingen zorgden. Tegenwoordig zijn bodemvistuigen voorzien van kabelbeschermende constructies. Conflicterend ruimtegebruik tussen kabels en andere gebruiksfuncties worden vermeden door nieuwe kabels beter in de bodem in te graven. Aan weerszijden van de kabels en leidingen geldt vaak een onder­houds­zone van 500 meter. De eigenaar moet namelijk bij de kabel kunnen om deze te onderhouden. Deze onderhoudszone is echter geen verboden terrein voor de visserij.

Zand- en grindwinning

Nederland heeft huizen en wegen nodig. Om die te bouwen is zand en grind nodig. En dat is volop aanwezig… op de bodem van de Noordzee!

Zandwinning is belangrijk voor zandsuppletie. Hierbij wordt zand opgespoten om bestaande stranden te verbreden, nieuwe stranden aan te leggen of om de gehele kust van extra zand te voorzien.

Zandwinning is belangrijk voor zandsuppletie. Hierbij wordt zand opgespoten om bestaande stranden te verbreden, nieuwe stranden aan te leggen of om de gehele kust van extra zand te voorzien.Stichting de Noordzee

Bijna de helft van al het zand dat we in Nederland gebruiken komt uit de Noordzee. Dat is elk jaar 25 miljoen m3 zand. Nederland is de belangrijkste zandwinner op de Noordzee. Dat zeezand wordt vooral gebruikt als ophoogzand voor de bouw van huizen en wegen en voor de bescherming van de kust (zandsuppletie). Zand mag in het Nederlandse deel van de Noordzee alleen gewonnen worden op plaatsen waar de zee minimaal 20 meter diep is of in gebieden die 20 kilometer buiten de kust liggen. Van de bodem mag maximaal de bovenste twee meter weggegraven worden.

Een overzicht van de verschillende zandwingebieden op het Nederlands Continentaal Plat.

Een overzicht van de verschillende zandwingebieden op het Nederlands Continentaal Plat.Rijkswaterstaat

Zand- en grindwinning hebben grote gevolgen voor het milieu van de Noordzee. Je kunt je voorstellen wat er gebeurt met het leven in zee als je de bodem tot twee meter diep weghaalt. Je moet daarom een vergunning hebben om zand te winnen op de Noordzee. Voor een winning dieper dan twee meter is zelfs een aparte milieueffectrapportage vereist. Daarvoor moet je eerst extra onderzoek doen.

Windmolens

Fossiele brandstoffen zoals olie en gas vervuilen bij verbranding het milieu. Bovendien raken de voorraden ooit op. Daarom zoeken we naar alternatieve energiebronnen die schoon zijn en nooit opraken. Voor Nederland is vooral windenergie interessant. Als er tenminste een plek wordt gevonden om windmolens neer te zetten. In een klein en dichtbevolkt land als Nederland is dat lastig. Maar op zee is meer ruimte en waait het nog harder dan op het land. De Noordzee lijkt dus een logische plek om windmolens neer te zetten.

Het offshore windpark voor de kust van Egmond aan Zee.

Het offshore windpark voor de kust van Egmond aan Zee.Stichting de Noordzee

De Nederlandse regering wil in het jaar 2023 4.450 megawatt aan windenergie op zee opwekken. Dat is ongeveer 3% van het totale energieverbruik in 2023, oftewel 5 miljoen huishoudens. In 2006 is het eerste windmolenpark bij Egmond aan Zee geopend. Naast Nederland hebben regeringen van andere Noordzeelanden, zoals die van Groot-Brittannië, ook plannen voor het ontwikkelen van windmolenparken op de Noordzee.

Locatie windmolenparken in het Nederlandse deel van de Noordzee. Sommige windmolenparken bestaan al (donkerblauw), sommige zijn in aanbouw of verwacht men binnenkort aan te leggen (lichtblauw) en verder zijn er ook nog andere gebieden aangewezen die in aanmerking zouden kunnen komen (geel).

Locatie windmolenparken in het Nederlandse deel van de Noordzee. Sommige windmolenparken bestaan al (donkerblauw), sommige zijn in aanbouw of verwacht men binnenkort aan te leggen (lichtblauw) en verder zijn er ook nog andere gebieden aangewezen die in aanmerking zouden kunnen komen (geel).Rijkswaterstaat

De windparken zelf en een zone van 500 meter eromheen worden tot gesloten gebied voor de scheepvaart en de visserij verklaard om ongelukken te voorkomen. Als je bedenkt dat er misschien wel 2.000 windmolens komen te staan, dan begrijp je dat de visserij daar niet gelukkig mee is. Maar uiteindelijk is een meerderheid in de samenleving wel voor windmolenparken. Daarom onderzoekt de visserijsector hoe visserij en windenergie het best te combineren zijn.

Militaire oefeningen

Meer dan 7% van het NCP (4.200 km2) wordt voor militaire doeleinden door Defensie gebruikt; bijvoorbeeld als oefenterrein. Deze gebieden worden gebruikt door de marine, de land- en de luchtmacht. Hoe vaak militaire gebieden worden gebruikt, varieert van dagelijks tot een paar keer per jaar. Militaire gebieden kunnen soms door anderen worden gebruikt.

Ruim 7% van het Nederlandse deel van de Noordzee is beschikbaar voor militaire doeleinden. Dat zijn schietoefeningen, vliegoefeningen en oefeningen in het ruimen van mijnen.

Ruim 7% van het Nederlandse deel van de Noordzee is beschikbaar voor militaire doeleinden. Dat zijn schietoefeningen, vliegoefeningen en oefeningen in het ruimen van mijnen. Rijkswaterstaat

Scheepvaart

Scheepvaart is een belangrijk transportmiddel voor mensen en producten. Bijna 90% van de wereldhandel gaat over zee. De haven van Rotterdam is een van de grootste havens ter wereld en de Noordzee is wereldwijd een van de drukst bevaren zeegebieden. Per jaar passeren 250.000 schepen het Nederlandse deel van de Noordzee. Vooral in het zuidelijke deel is de verkeersintensiteit hoog.

Een containerschip in de haven van Rotterdam.

Een containerschip in de haven van Rotterdam.Kees Torn

Op het NCP zijn vaste routes voor de grote scheepvaart ingesteld. Het zijn de snelwegen op zee. Alle routes hebben voor de vaart in tegenovergestelde richtingen gescheiden vaarbanen. Op de scheepvaartroutes mogen geen olieplatforms of andere hindernissen gebouwd worden. De scheepvaartroutes zijn om de militaire oefengebieden heen gelegd. De routes beslaan 2.400 vierkante kilometer (4% van het NCP). Visserij en recreatievaart worden gezien als gewone verkeersdeelnemers en moeten zich dus aan de algemene scheepvaartregels houden.

De in totaal 3.600 km2 aan scheepvaartroutes, aanloopgebieden en clearways op het Nederlands Continentaal Plat mogen niet in conflict komen met andere gebruiksfuncties. De kans daarop is het grootst in gebieden die ook geschikt zijn voor olie- en gaswinning en voor het vestigen van windparken.

De in totaal 3.600 km2 aan scheepvaartroutes, aanloopgebieden en clearways op het Nederlands Continentaal Plat mogen niet in conflict komen met andere gebruiksfuncties. De kans daarop is het grootst in gebieden die ook geschikt zijn voor olie- en gaswinning en voor het vestigen van windparken.Rijkswaterstaat

2.8Beschermde gebieden - Natura 2000

Doordat we de Noordzee steeds intensiever zijn gaan gebruiken voor allerlei menselijke activiteiten, is de zeenatuur steeds meer onder druk komen te staan. Hierdoor dreigen unieke en waardevolle stukken natuur verloren te gaan. De Noordzee is immers het grootste natuurlijke gebied van Nederland met een rijke verzameling aan zeeleven.

Een van de manieren om de natuur van de Noordzee tegen de invloed van (te veel) menselijke activiteiten te beschermen, is het aanwijzen van beschermde gebieden. Op grond van internationale en Europese verdragen moet Nederland zeegebieden met een bijzondere natuurwaarde beschermen. Een belangrijk doel is om samen met andere Europese landen een netwerk van beschermde gebieden te maken – het Natura 2000 netwerk. Op land bestaat dat netwerk al, nu is de zee aan de beurt. Over het algemeen loopt de bescherming van de zee wereldwijd achter op de bescherming van het land. Van het landoppervlak op de aardbol is 14% beschermd, terwijl slechts 1% van alle oceanen beschermd worden.

Door beschermde gebieden aan te wijzen en in die gebieden alleen gebruik toe te staan dat geen negatief effect heeft op beschermde natuur, kan de natuur zich in die gebieden herstellen. Hierdoor neemt de kwaliteit van de natuur in ons deel van de Noordzee toe. Dit kan voor de visserij een voordeel zijn. Het bevorderen van de visstand is echter geen direct doel van Natura 2000. Het kan wel een positief bijeffect zijn. Maar het eigenlijke doel van de Natura 2000 gebieden is het behoud en herstel van de biodiversiteit in Europa.

Om te kunnen bepalen welke gebieden in de Noordzee speciale bescherming nodig hebben, heeft de Europese Commissie een lijst met leefgebieden en soorten opgesteld die op EU-schaal beschermd dienen te worden. Bij de keuze van gebieden wordt dus gekeken naar soorten  (bijvoorbeeld bodemdieren, vissen, vogels en zeezoogdieren) en naar bodemtypen, zoals zandbanken of riffen met stenen en grind.

De Noordzee Natura 2000 gebieden, waarbij de groene gebieden aangewezen Natura 2000 gebieden zijn. De gele gebieden zijn aangewezen als mogelijk ecologisch waardevolle gebieden. De groen gestreepte gebieden zijn aangewezen als zoekgebied voor bodembeschermende maatregelen op Friese Front (C) en Centrale oestergronden (I). De blauw gestippelde gebieden zijn aangewezen als beperkt toegankelijke gebieden voor (bepaalde vormen van) visserij.

De Noordzee Natura 2000 gebieden, waarbij de groene gebieden aangewezen Natura 2000 gebieden zijn. De gele gebieden zijn aangewezen als mogelijk ecologisch waardevolle gebieden. De groen gestreepte gebieden zijn aangewezen als zoekgebied voor bodembeschermende maatregelen op Friese Front (C) en Centrale oestergronden (I). De blauw gestippelde gebieden zijn aangewezen als beperkt toegankelijke gebieden voor (bepaalde vormen van) visserij.Rijkswaterstaat

In de kustzone zijn de Vlakte van de Raan, de Voordelta en de Noordzeekustzone aangewezen als Natura 2000-gebied. De Natura 2000-gebieden die in de Noordzee worden gerealiseerd, omvatten samen 19% van de Nederlandse Exclusieve Economische Zone. Dat is een zeegebied van 10.260 km² ofwel ruim een miljoen hectare. Het gaat om de volgende gebieden:

  • Voordelta
  • Noordzeekustzone
  • Vlakte van de Raan
  • Doggersbank
  • Klaverbank
  • Friese Front

De voordelta

Op 19 februari 2008 is de Voordelta  aangewezen als Natura 2000-gebied op basis van de Europese Vogelrichtlijn en de Habitatrichtlijn. De Voordelta beslaat een Noordzeegebied van ruim 900 km² voor de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden en strekt zich uit van de Maasvlakte tot aan de punt van Walcheren. Door de afwisseling van zoet, zout, diep en ondiep water – kenmerkend voor een rivierdelta – is het een belangrijk leef- en foerageergebied voor zeehonden, vissen en vogels.

Hierboven zie de beschermingsmaatregelen die zijn getroffen voor bestaande activiteiten in de Voordelta.

Hierboven zie de beschermingsmaatregelen die zijn getroffen voor bestaande activiteiten in de Voordelta.Beheerplan Voordelta

Noordzeekustzone

De Noordzeekustzone bestaat uit ‘permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken’. De Noordzeekustzone loopt van Bergen aan Zee tot Rottumeroog, tussen de hoogwaterlijn en een waterdiepte van twintig meter. Het is een gebied van circa 1450 km². Het gebied valt onder de Habitat- en Vogelrichtlijnen van de EU.

Een weids uitzicht over de Noordzeekust vanaf het strand.

Een weids uitzicht over de Noordzeekust vanaf het strand. Pixabay

Door de sterke getijdenstroom in de kustzone komen jonge platvislarven  in de Waddenzee terecht. De kustzone en de Waddenzee zijn  voedselrijk en ondiep en zijn heel belangrijk als opgroeigebied voor bijvoorbeeld platvissen.

De kustzone is een goed leefgebied voor sommige soorten schelpdieren, zoals spisula (strandschelpen) en mesheften. Er leven verder veel vissoorten die van ondiep water houden, zoals het harnasmannetje en de zandspiering. Veel vogels, bruinvissen en zeehonden gebruiken de kustzone om eten te zoeken. Ten slotte is de kustzone voor mensen een van de weinige plekken in Nederland waar je een wijds, stil en donker landschap kan beleven.

De kleine zwaardschede, ook wel scheermes genoemd, graaft zich meestal diep in het zand in en voedt zich alleen bij vloed.

De kleine zwaardschede, ook wel scheermes genoemd, graaft zich meestal diep in het zand in en voedt zich alleen bij vloed.Hans Hillewaert

Vlakte van de Raan

De Vlakte van de Raan is een habitatrichtlijngebied van circa 175 km² dat bestaat uit ‘permanent met zeewater van geringe diepte overstroomde zandbanken, subtype Noordzeekustzone’.

De Vlakte van de Raan bestaat uit het Nederlandse deel van een complex van zandbanken dat doorloopt voor de Belgische kust van Knokke-Heist. Het gebied loopt van de Westerscheldemonding tot een waterdiepte van twintig meter. Het verbindt de Voordelta met de rijksgrens met België. Eb en vloed en de uitstroom van rivierwater veroorzaken hier een variatie in zoutgehalte, stromingsbeweging, temperatuur en helderheid van het water.

Vlakte van de Raan is als overgangsgebied van open zee naar binnenwater, een belangrijk onderdeel van de trekroute van bepaalde soorten trekvissen zoals de zeeprik.

Vlakte van de Raan is als overgangsgebied van open zee naar
binnenwater, een belangrijk onderdeel van de trekroute van bepaalde soorten trekvissen zoals de zeeprik.Drow_male

Het Friese Front

Het Friese Front ligt ongeveer 75 km ten noorden van Den Helder, omvat een zeegebied van circa 2.880 km² en is uitsluitend vogelrichtlijngebied. Een aanmeldingsprocedure bij de Europese Commissie is niet nodig, omdat het gebied direct door Nederland als vogelrichtlijngebied kan worden aangewezen.

Dit gebied ligt op de overgang tussen de ondiepe zandgronden van de zuidelijke Noordzee en de diepere slibbodems van de Oestergronden. Er komen verschillende watermassa’s en voedingsstoffen samen en er is veel groei van plankton.

Door de hoge planktonproductie op het Friese front is er veel vis aanwezig. Dit trekt ook weer vogels aan, zoals de zeekoet.

Door de hoge planktonproductie op het Friese front is er veel vis aanwezig. Dit trekt ook weer vogels aan, zoals de zeekoet.Stichting de Noordzee

Door al dat plankton trekt dit voedselrijke gebied enorme aantallen bodemdieren, vis, zeezoogdieren en zeevogels aan. Zo is het gebied onmisbaar voor zeekoeten die er hun jongen grootbrengen. Zij halen een geweldig waagstuk uit door met hun jongen van Schotland naar het Friese Front te zwemmen. Op het Friese Front is namelijk veel te eten en kunnen de jongen snel groot worden.

Klaverbank

De Klaverbank is een habitatrichtlijngebied dat valt onder de ‘riffen van open zee’. Het is een zeegebied van circa 1.540 km² op circa 160 km ten noordwesten van Den Helder.

Grindgebieden zijn zeldzaam op de Noordzee. Op ons deel van de Noordzee is de Klaverbank een van de plekken waar ook grote stenen, zand en schelpen voorkomen. De bank is half zo groot als de provincie Utrecht en ligt zo’n 30-40 meter onder de zeespiegel.

De doorschijnende zakpijp is de meest voorkomende zakpijp soort van de Noordzee. Het lichaam van deze zakpijp bestaat uit een zachte, doorzichtige mantel. Soms kunnen de darmen waargenomen worden waarin het opgenomen voedsel zichtbaar is. Ze worden ook gevonden op de Klaverbank.

De doorschijnende zakpijp is de meest voorkomende zakpijp soort van de Noordzee. Het lichaam van deze zakpijp bestaat uit een zachte, doorzichtige mantel. Soms kunnen de darmen waargenomen worden waarin het opgenomen voedsel zichtbaar is. Ze worden ook gevonden op de Klaverbank.ProSea

Door de ‘harde’ bodem leven er veel speciale bodemdieren. Op de stenen kan een tropisch ogende omgeving ontstaan, met kleurrijke zeeanjelieren en anemonen. Er is hier zelfs koraal te vinden: de dodemansduim. Haring, roggen en ook inktvissen kunnen hun eieren afzetten op de harde bodem.

Een koraalsoort die gevonden kan worden op de Klaverbank is de dodemansduim.

Een koraalsoort die gevonden kan worden op de Klaverbank is de dodemansduim.Bengt Littorin

Doggersbank

De Doggersbank is bijna 300 kilometer lang en ligt in het Engelse, Nederlandse, Duitse en Deense deel van de Noordzee. Hij is ontstaan tijdens de laatste ijstijd. De Doggersbank ligt in 40 meter diep water en is ongeveer 20 meter hoog. Boven het hoogste punt van de Doggersbank is het water maar 20 meter diep.

De zeebodem bestaat uit zand, maar aan de randen van de Doggersbank zijn overgangen naar slibrijkere bodems. Het zeewater boven de Doggersbank zelf is voedselarm waardoor er relatief lage aantallen bodemdieren op de Doggersbank voorkomen. Er zijn wel veel verschillende soorten bodemdieren te vinden.

De Doggersbank is een belangrijk paaigebied voor schol.

De Doggersbank is een belangrijk paaigebied voor schol.Stichting de Noordzee

De randen van de Doggersbank zijn wel heel voedselrijk en trekken daarom grote scholen vis aan. Voor scholvissers is de Dogger een heel belangrijk gebied. Verder is de Dogger een belangrijk paaigebied voor schol, wijting en kabeljauw. Vooral in de winter komen er grote aantallen zeevogels op de vis af. Ook witsnuitdolfijnen en bruinvissen zijn vaak in de buurt van de Doggersbank te vinden.

De witsnuitdolfijn is ook te vinden bij de Doggersbank. Witsnuitdolfijnen komen meestal in groepjes van 2-6 exemplaren voor.

De witsnuitdolfijn is ook te vinden bij de Doggersbank. Witsnuitdolfijnen komen meestal in groepjes van 2-6 exemplaren voor.Stichting de Noordzee

Beschermde gebieden en de visserij

Het instellen van beschermde gebieden heeft niet automatisch gevolgen voor de visserij. De bestaande visserij in een gebied wordt niet direct verboden. Maar een beschermd gebied is natuurlijk wel bedoeld om de natuur te beschermen. En om dit te bereiken zullen beheerplannen worden gemaakt, waarin staat welke maatregelen moeten worden genomen om de gebieden te beschermen. Als een bestaande activiteit, zoals visserij, duidelijke negatieve gevolgen heeft voor die natuur, kan deze activiteit in dat gebied te maken krijgen met beperkingen. De visserij houdt de aanwijzing van beschermde gebieden in de Noordzee daarom scherp in de gaten.

Alle mogelijke toekomstige maatregelen worden besproken binnen de Regiegroep VIBEG (Visserijmaatregelen in Beschermde Gebieden Noordzee). Hierin zitten vertegenwoordigers van natuur- en milieuorganisaties, visserijorganisaties, onderzoekers en ambtenaren van de ministeries van Economische Zaken (EZ) en Infrastructuur en Milieu (I&M).

Dus ook al is het doel van Natura 2000 niet om visbestanden op zich te beschermen, de visserij kan wel te maken krijgen met maatregelen in de Natura 2000 gebieden. Volgens de beheerder kan het wel zo zijn dat de visstand positief reageert op die maatregelen. Maar veel vissers hebben er weinig vertrouwen in dat beschermde of (gedeeltelijk) gesloten gebieden de visstand positief kunnen beïnvloeden. Dat komt vooral door hun ervaringen met de scholbox.

De scholbox is een stuk Noordzee van ongeveer 40.000 vierkante kilometer ten noorden van de Nederlandse en Duitse waddeneilanden en ten westen van de Deense waddeneilanden. In dit gebied groeide veel jonge platvis op. Toen het rond 1990 slecht ging met de schol is besloten om het gebied te sluiten voor platviskotters met een vermogen van meer dan 300 pk. Op die manier zou de schol daar in alle rust kunnen opgroeien. Maar het was geen succes: het ging niet beter met de schol, en er zwom steeds minder jonge schol in de scholbox.

De scholbox is een stuk Noordzee van ongeveer 40.000 vierkante kilometer ten noorden van de Nederlandse en Duitse waddeneilanden en ten westen van de Deense waddeneilanden. In dit gebied groeide veel jonge platvis op. Toen het rond 1990 slecht ging met de schol is besloten om het gebied te sluiten voor platviskotters met een vermogen van meer dan 300 pk. Op die manier zou de schol daar in alle rust kunnen opgroeien. Maar het was geen succes: het ging niet beter met de schol, en er zwom steeds minder jonge schol in de scholbox.Ecomare

Toch zijn er wereldwijd ook voorbeelden van beschermde gebieden waar de visstand sterk is toegenomen. Ervaringen in bijvoorbeeld Nieuw Zeeland laten zien dat de visstand ook buiten beschermde gebieden kan toenemen. Welk effect de bescherming precies heeft, hangt dus erg van het gebied en de maatregelen af.

3De Waddenzee

De Waddenzee is de binnenzee tussen de Waddeneilanden en het vasteland van Duitsland, Denemarken en Nederland. Dit gebied tussen Esbjerg en Den Helder heeft een lengte van 500 km en is gemiddeld 20 km breed. De oppervlakte bedraagt ongeveer 10.000 km².

Behalve als natuurgebied is de Waddenzee ook belangrijk voor de visserij, recreatie, delfstofwinning en andere economische bedrijvigheid.

Behalve als natuurgebied is de Waddenzee ook belangrijk voor de visserij, recreatie, delfstofwinning en andere economische bedrijvigheid.Aotearoa

Het Waddenzeegebied heeft een grote ecologische waarde en staat op de lijst van UNESCO Werelderfgoed. De Waddenzee is belangrijk voor de visserij en voor recreatie. In het Nederlandse deel wordt aardgas gewonnen. Het waddenzeegebied is een van de weinige grote natuurgebieden in Nederland.

Om op de Werelderfgoedlijst van Unesco te komen moet een gebied heel bijzonder zijn. Het moet unieke natuurwaarden bezitten, intact zijn en verzekerd zijn van een goede bescherming. De Waddenzee is in maar liefst 3 natuurlijke eigenschappen uniek in haar soort gebleken!

Om op de Werelderfgoedlijst van Unesco te komen moet een gebied heel bijzonder zijn. Het moet unieke natuurwaarden bezitten, intact zijn en verzekerd zijn van een goede bescherming. De Waddenzee is in maar liefst 3 natuurlijke eigenschappen uniek in haar soort gebleken!www.waddensea-worldheritage.org

3.1Leven in een dynamisch gebied

Het waddengebied is een dynamisch natuurgebied. Dat komt door de afwisseling van hoog- en laagwater. Het getij wordt met name veroorzaakt door de aantrekkingskracht van de maan. Het verschil tussen hoog en laag water in de Waddenzee is ongeveer 1,5 meter.

Door de zware omstandigheden vind je in en op het wad weinig soorten bodemdieren. Maar de dieren die er zijn, komen voor in onvoorstelbaar grote aantallen. De productie van het wad is hoger dan in het tropisch regenwoud!

Bodemdieren in- en op de wadbodem.

Bodemdieren in- en op de wadbodem.Ecomare

Bij vloed perst de vloedstroom zich door zeegaten tussen de eilanden naar binnen. De sterke stroom slijpt hier diepe geulen uit. Sommige zijn wel meer dan 40 meter diep. Verderop de Waddenzee in wordt de stroom steeds minder sterk en vertakken diepe geulen zich in kleinere geulen.

Omdat de Waddenzee op veel plaatsen heel ondiep is, vallen bij laagwater grote stukken van het gebied droog. Op sommige plaatsen kun je bij laagwater zelfs over de wadplaten van het vaste land naar een Waddeneiland lopen.

In Nederland is het mogelijk tussen het vasteland en Terschelling, Ameland, Engelsmanplaat, Schiermonnikoog, Simonszand en Rottumeroog te lopen. De tocht naar Terschelling is alleen geschikt voor zeer ervaren lopers, en die naar Rottumerplaat is vanwege de bescherming van de natuur niet toegestaan. Ook tussen Texel en Vlieland wordt door enkele zeer avontuurlijk ingestelde wadlopers gelopen.

In Nederland is het mogelijk tussen het vasteland en Terschelling, Ameland, Engelsmanplaat, Schiermonnikoog, Simonszand en Rottumeroog te lopen. De tocht naar Terschelling is alleen geschikt voor zeer ervaren lopers, en die naar Rottumerplaat is vanwege de bescherming van de natuur niet toegestaan. Ook tussen Texel en Vlieland wordt door enkele zeer avontuurlijk ingestelde wadlopers gelopen.Wiebering

Door het getij en het droogvallen van het wad, kunnen de omstandigheden in de Waddenzee snel veranderen. Als bodemdier moet je daar wel tegen kunnen, want:

  • Met hoog water is het nat en zout.
  • Met regen en laagwater veranderen de leefomstandigheden van zout naar zoet.
  • Met zonnig weer en laag water kan de temperatuur stijgen tot wel 50º Celsius.
  • In de winter kan de wadbodem bevriezen.

Zout en zoet, nat en droog, warm en koud, zand en slib… niet makkelijk om te overleven, maar als je taai genoeg bent, dan ben je verzekerd van een rijk gedekte tafel. Er is in de Waddenzee veel plankton om te eten, er zijn ook veel wormen, schelpdieren, vissen, enzovoorts.

De omstandigheden op het Wad maken het voor een hoop dieren en planten lastig om er te leven. Mossels, oesters en kokkels komen soms droog te liggen en hebben zich aan weten te passen tegen deze omstandigheden.

De omstandigheden op het Wad maken het voor een hoop dieren en planten lastig om er te leven. Mossels, oesters en kokkels komen soms droog te liggen en hebben zich aan weten te passen tegen deze omstandigheden.nl.wikipedia

3.2Eten en gegeten worden in de Waddenzee

Op de wadbodem leven de belangrijkste planten van het wad. Hier leeft het grootste deel van de eencellige algen die uit mineralen en zonlicht de voedingsstoffen bouwen voor de rest van de voedselketen.

Twee keer per dag, als de vloed op komt zetten, stromen er grote hoeveelheden voedingsstoffen de Waddenzee in. Omdat de Waddenzee heel ondiep is, is het water relatief warm. De voedingsstoffen en het warme water zijn goed voor het fytoplankton, dat ook overvloedig in de Waddenzee voorkomt.

Verschillende soorten bodemdieren eten van de algen die op de wadbodem of in de waterkolom voorkomen:

  • Bodemdieren zoals wormen en schelpdieren eten het fytoplankton. In de wadbodem komen verschillende soorten wormen voor, in grootte variërend van een speld tot een potlood. De grootste, de zeepier, kan wel 25 cm lang worden. Hij voedt zich door bodemmateriaal naar binnen te werken en daar het plankton uit te halen. Het relatief schone slib en zand poept de worm als een karakteristiek pierenhoopje uit.
  • Schelpdieren leven van plankton in het water of op de bodem. Mossels en kokkels bijvoorbeeld zeven het plankton uit het water. Sommige slakachtige schelpdieren zoals de wadslak en de alikruik leven bovengronds. Zij grazen als koeien het plankton van de bodem.

Als je op het wad loopt, dan kom je vaak deze hoopjes zand tegen. Deze hoopjes opgerolde zandslierten op het wad zijn de uitwerpselen van wadpieren (Arenicola marina).

Als je op het wad loopt, dan kom je vaak deze hoopjes zand tegen. Deze hoopjes opgerolde zandslierten op het wad zijn de uitwerpselen van wadpieren (Arenicola marina). ProSea
Al deze bodemdieren vormen op hun beurt het voedsel voor de vissen en vogels op het wad.

3.3Kinderkamer voor vis

Zodra het wad onder water stroomt, zwermen platvissen over de zandplaten uit om te eten. De meeste platvissoorten zijn ‘gasten’. Ze worden geboren in de Noordzee. Na hun geboorte laten de larven zich met de vloedstroom meevoeren naar de Waddenzee. Daar brengen ze hun kindertijd door. Na een paar jaar trekken ze weer naar de Noordzee. Alleen de bot brengt zijn hele leven door in de Waddenzee.

Veel jonge vissen brengen het begin van hun leven door in de Waddenzee. Alleen bot, zoals op de afbeelding hierboven, brengt soms zijn hele leven door in de Waddenzee.

Veel jonge vissen brengen het begin van hun leven door in de Waddenzee. Alleen bot, zoals op de afbeelding hierboven, brengt soms zijn hele leven door in de Waddenzee.Moondigger

Ook jonge kabeljauwen, koolvis, wijting, harders, horsmakrelen en haring komen graag hun voedsel halen in de Waddenzee. Al met al doet de Waddenzee haar naam als kinderkamer eer aan. Voor de Noordzeevisserij is de Waddenzee dan ook bijzonder belangrijk.

3.4Vogelgebied

Overal in de wereld zijn op het grensgebied van zee en land veel vogels te vinden. Dat is niet zo verwonderlijk, want kustgebieden zijn vaak rijk aan voedsel. De Waddenzee is daar een goed voorbeeld van. Naar schatting maken jaarlijks tien miljoen vogels gebruik van dit gebied. Sommige vogelsoorten verblijven er het hele jaar, andere komen er alleen om te broeden of te overwinteren. Weer andere zijn op doortrek.

De lepelaar is een echte zomervogel in Nederland. Ze komen naar de Waddenzee om zich te voeden en om te broeden. Zodra het weer kouder begint te worden trekken ze naar Zuidwest-Europa en West-Afrika om te overwinteren.

De lepelaar is een echte zomervogel in Nederland. Ze komen naar de Waddenzee om zich te voeden en om te broeden. Zodra het weer kouder begint te worden trekken ze naar Zuidwest-Europa en West-Afrika om te overwinteren. ProSea

De Waddenzee is vooral voor trekvogels belangrijk. Zij migreren tussen broedplaatsen in het Noordpoolgebied en hun overwinteringsgebieden in Zuid-Europa en Afrika. Halverwege deze trekroute ligt de Waddenzee. Het is een van de weinige gebieden waar de vogels onderweg voldoende voedsel kunnen vinden om kracht op te doen voor het vervolg van hun reis. Sommige soorten leggen twee maal per jaar afstanden af van meer dan 5000 km!

De kanoetstrandloper is een voorbeeld van een trekvogel die enorme afstanden aflegt en de Waddenzee gebruikt als een soort tankstation tijdens de vogeltrek in het voor- en najaar. Ze gebruiken het Waddengebied om uit te rusten en zich vol te eten voor het vervolg van hun reis.

De kanoetstrandloper is een voorbeeld van een trekvogel die enorme afstanden aflegt en de Waddenzee gebruikt als een soort tankstation tijdens de vogeltrek in het voor- en najaar. Ze gebruiken het Waddengebied om uit te rusten en zich vol te eten voor het vervolg van hun reis.Hans Hillewaert

3.5Zeehonden

In de Waddenzee leven twee soorten zeehonden – de grijze en de gewone zeehond. De Waddenzee is belangrijk voor zeehonden, omdat daar hun jongen geboren worden.

De grijze zeehond is na de gewone zeehond de meest algemene zeehond in de Nederlandse wateren. Ze zijn van andere zeehonden te onderscheiden door hun rechte snuit.

De grijze zeehond is na de gewone zeehond de meest algemene zeehond in de Nederlandse wateren. Ze zijn van andere zeehonden te onderscheiden door hun rechte snuit.Mateusz Wlodarczyk

Voedsel zoeken doen zeehonden zowel in de Waddenzee als op de Noordzee. Zeehonden zijn perfect aangepast aan het leven in zee. Met hun gevoelige snorharen kunnen ze in een troebele zee de onder het zand verstopte platvissen opsporen.

Gewone zeehonden leven langs beschutte kusten in de Noordelijke Atlantische en de Grote Oceaan. Ze komen over het algemeen voor op zandbanken, waaronder rond riviermondingen.

Gewone zeehonden leven langs beschutte kusten in de Noordelijke Atlantische en de Grote Oceaan. Ze komen over het algemeen voor op zandbanken, waaronder rond riviermondingen. Stichting de Noordzee

3.6Menselijk gebruik van de Waddenzee

De Waddenzee wordt ook door mensen veel gebruikt. Op de Waddenzee wordt gevist naar mossels, kokkels en garnalen. Naast de beroepsvissers zijn er veel amateurs die een dagje op de wadden vissen. Behalve sportvissers komen watersporters, kustrecreanten en natuurliefhebbers naar het waddengebied. Verder wordt er op Ameland en op het wad naar aardgas geboord en wordt op sommige plekken zand gewonnen. Defensie oefent in het Lauwersmeergebied, op de Vliehors en op de Razende Bol (Noorderhaaks). Den Helder, Harlingen, Delfzijl en de Eemshaven zijn belangrijke havenplaatsen met veel industriële activiteiten. Druk bevaren scheepvaartroutes lopen daar naar toe.

Soms worden verschillende activiteiten ook gecombineerd op de Waddenzee. Zo worden er dagelijks excursies georganiseerd waarbij je kan genieten van de mooie natuur van het Waddengebied en van alles kunt leren van de garnalenvisserij.

Soms worden verschillende activiteiten ook gecombineerd op de Waddenzee. Zo worden er dagelijks excursies georganiseerd waarbij je kan genieten van de mooie natuur van het Waddengebied en van alles kunt leren van de garnalenvisserij.Stichting de Noordzee

3.7Waddenzee als Werelderfgoed

UNESCO, de natuur- en cultuurorganisatie van de Verenigde Naties, heeft de Waddenzee eind juni 2009 op de Werelderfgoedlijst geplaatst. Daarmee staat de Waddenzee op gelijke voet met wereldberoemde natuurwonderen als de Grand Canyon in de Verenigde Staten en het Great Barrier Reef in Australië.

Sinds 2009 is het Waddengebied op de UNESCO Werelderfgoedlijst geplaatst door zijn grote natuurwaarde. Er gebeurt van alles op het wad, zo is het waddengebied de afgelopen 7000 jaar altijd dynamisch geweest. Getijgeulen hebben zich regelmatig verlegd, en ook de grenzen van het wadden- en kweldergebied en de locatie van de Waddeneilanden schoven regelmatig op.

Sinds 2009 is het Waddengebied op de UNESCO Werelderfgoedlijst geplaatst door zijn grote natuurwaarde. Er gebeurt van alles op het wad, zo is het waddengebied de afgelopen 7000 jaar altijd dynamisch geweest. Getijgeulen hebben zich regelmatig verlegd, en ook de grenzen van het wadden- en kweldergebied en de locatie van de Waddeneilanden schoven regelmatig op.Ingrid de Porto

Een werelderfgoed heeft volgens UNESCO “een bijzondere, universele waarde; het is onvervangbaar en uniek en moet als eigendom van de hele wereld worden beschouwd”. De Waddenzee is het grootste en belangrijkste getijdengebied in Europa. Daarbij vormen de Wadden de langste aaneengesloten rij zand- en slikplaten ter wereld.

Het werelderfgoed Waddenzee beslaat het Nederlandse en Duitse deel van de Waddenzee.

4Zeeën en oceanen

Meer dan 70% van de aarde is bedekt met water. De zeeën en oceanen zijn heel belangrijk voor ons mensen. Meer dan 60% van alle mensen op aarde leeft dichtbij de zee op minder dan 60 kilometer daar vandaan. Voor veel mensen is de zee een belangrijke voedselbron. Met name mensen in ontwikkelingslanden zijn helemaal afhankelijk van eiwitten uit zee: vis!

Deze vissers uit Sri Lanka zijn volledig afhankelijk van hun vangst.

Deze vissers uit Sri Lanka zijn volledig afhankelijk van hun vangst.Bernard Gagnon

Maar de zeeën en oceanen zijn niet alleen belangrijk omdat we er voedsel uithalen. Het plantaardig plank­ton in zee is – samen met de tropische regen­wouden – de grootste producent van zuurstof op aarde. En wij mensen leven van die zuurstof. Daarnaast spelen zeestromingen een belangrijke rol in het regelen van het klimaat op aarde.

4.1Oceanen regelen ons klimaat

Iedereen weet dat er stromingen zijn in de oceanen. En al die stromingen vormen een efficiënt en fantastisch netwerk. Samen vervoeren ze zuurstof, voedingsstoffen en warmte en op die manier regelen ze bijvoorbeeld de temperaturen en het klimaat overal ter wereld.

Een kaart met de wereldwijd verschillende zeestromingen.

Een kaart met de wereldwijd verschillende zeestromingen. US Navy

Diep onder het wateroppervlak van de oceanen bewegen de zeestromingen traag de hele wereld rond. Dit gebeurt met een snelheid van ongeveer één millimeter per seconde. Het duurt ongeveer 1.000 jaar voor het water een rondje om de wereld heeft gemaakt. Ondertussen gebeurt er van alles met dat water. Het rondgaan van de grote oceanische stromingen wordt de oceanische transportband genoemd. Om deze transportband te begrijpen, zijn twee hoofdregels belangrijk:

  • Koud water is zwaarder dan warm water.
  • Zout water is zwaarder dan zoet water.

In oceanen bestaan grote massa’s water die verschillende kenmerken hebben. Al naar gelang het lokale klimaat zijn ze bijvoorbeeld warm of koud. En op sommige plaatsen is het zeewater zouter dan op andere plaatsen. De combinatie van die verschillende kenmerken bepaalt welke massa water aan de oppervlakte blijft en welke massa water naar de bodem zinkt.

4.2De oceanische transportband

Laten we een rondreis op de transportband maken. We vertrekken vanuit een aangenaam en warm gebied: de Caraïben. Omdat het daar niet vaak regent is het water daar erg warm en zout. Door het warme klimaat verdampt er ook nog eens een grote hoe­veel­heid water. De wind drijft deze warme wateren naar de Noord-Atlantische Oceaan. Deze stroming heet de Golfstroom. Dit water is zout, en dus zwaar, maar blijft toch aan de oppervlakte, omdat dit water ook warm is en dus minder zwaar dan het omringende koude water.

De oceanische transportband. Rood = warme oppervlaktestroming; Blauw = zoute en koude diepwaterstroming. Deze oceanische transportband is erg belangrijk voor het klimaat.

De oceanische transportband. Rood = warme oppervlaktestroming; Blauw = zoute en koude diepwaterstroming. Deze oceanische transportband is erg belangrijk voor het klimaat.Robert Simmon

Op weg naar het noorden verwarmt de Golfstroom het klimaat van alle landen van de westkust van Europa, dus ook van Nederland. Dankzij die golfstroom hebben we relatief zachte winters. Dit wordt duidelijk uit het volgende voorbeeld. Het Canadese Quebec, dat op dezelfde breedtegraad als Nantes in Frankrijk ligt, heeft 4 maanden per jaar sneeuwval, Nantes daarentegen slechts enkele dagen.

Eenmaal aangekomen in de Noord-Atlantische Oceaan koelt het warme water van de Golfstroom af. Een deel van het water wordt ijs. Hierdoor wordt het omringende water nog zouter. Dit water is dan koud en zout (en dus zwaarder). Het water zinkt naar de bodem! Dat zinken gebeurt ter hoogte van Noorwegen. Hier wordt het water een diepe stroming: de ‘North Atlantic Deep Water’. Dit zinkende water is één van de belangrijkste motoren die de oceaancirculatie aandrijft. Deze koude en diepe stroming trekt via de Atlantische Oceaan naar het zuiden richting Antarctica, waar het water de Circum-Antarctische zeestroming voedt.

De circum-Antarctische zeestroom, ook wel bekend als de westenwinddrift of Antarctische ringoceaan, is een zeestroom in de Zuidelijke Oceaan die oostwaarts om het continent Antarctica loopt. Door de stroming kan warm oceaanwater niet in de buurt van het continent komen, waardoor het klimaat er koud blijft en de ijskap op Antarctica kon ontstaan.

De circum-Antarctische zeestroom, ook wel bekend als de westenwinddrift of Antarctische ringoceaan, is een zeestroom in de Zuidelijke Oceaan die oostwaarts om het continent Antarctica loopt. Door de stroming kan warm oceaanwater niet in de buurt van het continent komen, waardoor het klimaat er koud blijft en de ijskap op Antarctica kon ontstaan. Grace Mission

De Circum-Antarctische zeestroming maakt een reis om de wereld en is de krachtigste stroming ter wereld. Deze diepe stroming gaat helemaal rond Antarctica en vervoert 180 miljoen kubieke meter water per seconde van west naar oost. Deze zeestroming voorziet alle oceanen van de wereld van koud water. Als dit koude water eenmaal de ondiepe gebieden in warme landen heeft bereikt warmt het op, dus stijgt het naar de oppervlakte en wordt het zouter en warmer … en de cirkel is rond! We zijn weer bij het Caribische gebied.

Het gevolg van de oceanische transportband is dat warmte van de evenaar naar de poolstreken wordt vervoerd en kou van de poolstreken naar de evenaar. Door de transportband is het op de evenaar iets minder warm en bij de polen iets minder koud. Dit is heel belangrijk voor ons klimaat.

4.3Verschillende zeegebieden

Vissers weten uit ervaring dat de zeeën en oceanen niet overal hetzelfde zijn. De vangsten kunnen in verschillende zeegebieden enorm van elkaar verschillen. Deze verschillen komen bijvoorbeeld voort uit de voedselrijkdom van een gebied. Er zijn in dat opzicht drie zeegebieden te onderscheiden:

  • Open oceaan
  • Het Continentaal Plat (CP)
  • Opwellinggebieden

Open oceaan

In grote delen van de oceanen kan het licht tot 100 meter diepte doordringen omdat het water erg helder is. Dat is goed voor het plantaardig plankton of fytoplankton, dat zonlicht gebruikt voor fotosynthese. Toch zijn open oceanen voedselarm, want er is een gebrek aan voedingsstoffen die het fytoplankton nodig heeft om te groeien. Daarom is er weinig productie van fytoplankton (primaire productie) in de open oceaan, waardoor er ook relatief weinig dierlijk zeeleven voorkomt.

De open oceaan is voedselarm en kan vergeleken worden met woestijnen op land.

De open oceaan is voedselarm en kan vergeleken worden met woestijnen op land.Tiago Fioreze

Het Continentaal Plat

De overgang van het land naar de diepte van de open oceanen is niet plotseling. Meestal strekt zich voor de kust een plateau in zee uit dat langzaam dieper wordt. Dat heet het Continentaal Plat (CP). Het CP is dat deel van de zee dat grenst aan de continenten. Over het algemeen heeft het CP een breedte van 75 kilometer en een diepte tot ongeveer 130 meter. Maar de afmetingen van het CP kunnen sterk verschillen. Naast kusten met geen of een zeer smal plat zijn er ook continentale plateaus met een breedte van honderden kilometers, zoals bijvoorbeeld het plateau onder de Noordzee.

Schematisch overzicht van de overgang tussen continent en oceaan: A = continent; B = continentaal plat; C = continentale helling; D = continentale verheffing; E = oceaan.

Schematisch overzicht van de overgang tussen continent en oceaan: A = continent; B = continentaal plat; C = continentale helling; D = continentale verheffing; E = oceaan. Interiot

Vaak monden rivieren uit in het zeegebied boven een CP. Die rivieren voeren veel voedingsstoffen vanaf het land aan. Het is er dan ook voedselrijk. Het water is minder helder dan in de diepe oceaan, maar het CP is natuurlijk ook minder diep, zodat het zonlicht vaak toch tot op de bodem kan door­dringen. Dit ondiepe deel van de zee kenmerkt zich door een hoge primaire productie. Want algen hebben zowel licht als voedingsstoffen nodig. Het CP is dus bijzonder rijk aan plantaardig en dierlijk leven. Door de grote hoeveelheid voedsel in de vorm van kleine diertjes en algen (plankton) is het CP voor jonge vissen de plek bij uitstek om op te groeien. Veel vissoorten van de open oceaan komen dan ook naar deze gebieden voor het afzetten van hun eieren.

Opwellingsgebieden

Er zijn gebieden in de oceaan die de toppers zijn wat betreft productie van plankton en vis. Dat zijn de zogenaamde ‘opwellingsgebieden’, waar koud water vanuit de diepte naar de oppervlakte komt. Het water in de oceanen bestaat namelijk uit drie verschillende lagen. De laag aan de oppervlakte is warm en heeft een maximale diepte van 100 meter. In de laag daaronder bestaan grote temperatuurverschillen. De derde, en diepste laag is de koude laag.

Opwellend water vanuit de diepste laag brengt veel voedingstoffen omhoog, die afkomstig zijn van naar de bodem gezakte dode organismen. Doordat het opwellende water heel rijk is aan voedingsstoffen, zijn de omstandigheden hier ideaal voor de bloei van fytoplankton. Dit vormt de basis voor de voedselketen. Daarom zijn opwellingsgebieden nog rijker aan leven dan de zee boven het Continentaal Plat.

Proces van opwelling.

Proces van opwelling.Lichtspiel

De bekendste vorm van opwelling vindt plaats langs de kusten van continenten, met name in het zuidelijk halfrond. Bij de heersende winden wordt het oppervlaktewater van de kust weggedreven en aangevuld met diep, koud, voedselrijk water. Er bestaan in de open oceaan op grote afstand van de kust ook opwellingen. Voorbeelden van opwellingsgebieden zijn:

  • Bij de zuidwestkust van Afrika waar de Benguelastroom ontstaat.
  • Bij de noordwestkust van Afrika waar de Canarische stroom ontstaat.
  • Bij de kust van Chili en Peru waar de Perustroom ontstaat.
  • Bij de kust van Californië waar de Californische stroom ontstaat.

De totale oppervlakte van opwellingsgebieden in de oceanen is maar 0,1% van het totale zeeoppervlak. Maar door de hoge biologische productiviteit komt meer dan 20% van de globale visvangst uit opwellingsgebieden vandaan.

Primaire productie in de oceanen gedurende 1997-2002. Donkerblauw = lage primaire productie (minder dan 50 g koolstof (C) per vierkante meter per jaar). Lichtblauw = gemiddelde primaire productie (50-100 g C/m2/jr). Geel, oranje en rood = hoogste niveaus van primaire productie (meer dan 100 g C/m2/jr). In de kustgebieden zie je dat de primaire productie hoog is, terwijl de primaire productie in de open oceanen lager is.

Primaire productie in de oceanen gedurende 1997-2002. Donkerblauw = lage primaire productie (minder dan 50 g koolstof (C) per vierkante meter per jaar). Lichtblauw = gemiddelde primaire productie (50-100 g C/m2/jr). Geel, oranje en rood = hoogste niveaus van primaire productie (meer dan 100 g C/m2/jr). In de kustgebieden zie je dat de primaire productie hoog is, terwijl de primaire productie in de open oceanen lager is.NASA

4.4Verschillende typen plankton

De hoeveelheid voedingsstoffen verschilt per zeegebied en dat heeft gevolgen voor de primaire productie van het fytoplankton, maar ook voor de soorten plankton die er in de gebieden voorkomen.

Door gebrek aan voedingsstoffen leeft in de open oceaan met name fytoplankton dat klein en bolvormig is. Dat heeft twee voordelen. Het plantaardig plankton kan zo makkelijk voedingsstoffen opnemen, omdat een bolletje een groot oppervlak heeft. Ze kunnen daarom overleven bij weinig voedingsstoffen. Ze zijn doordat ze klein zijn ook minder zwaar en lopen daarom minder risico om naar de bodem te zinken. Daar zouden ze dood gaan omdat er geen zonlicht is.

Op het Continentaal Plat komen grotere planktonsoorten met vreemdere vormen voor, omdat het er voedselrijker is. Om te voorkomen dat ze opgegeten worden hebben ze vaak een uitwendig skelet van bijvoorbeeld glas en soms hebben ze ook stekels. Ze zijn daardoor wel zwaar, maar doordat het water in het kustgebied altijd in beweging is, zinken ze toch niet gauw naar de bodem en krijgen zo altijd voldoende licht om te groeien.

Fytoplankton behorende tot de soort Attheya longicornis die veel gevonden wordt in de Noordelijke Atlantische Oceaan.

Fytoplankton behorende tot de soort Attheya longicornis die veel gevonden wordt in de Noordelijke Atlantische Oceaan.Richard A. Ingebrigtsen

Hier zie je een schematische weergave van de plaatsten met de hoogste hoeveelheden plankton. De opwellingsgebieden hebben hoge concentraties plankton.

Hier zie je een schematische weergave van de plaatsten met de hoogste hoeveelheden plankton. De opwellingsgebieden hebben hoge concentraties plankton.KVDP
In opwellingsgebieden leven de reuzen onder het plankton. Daar zijn zoveel voedingsstoffen dat er hele grote planktonsoorten leven.

4.5Verschillen in productie van vis

Doordat de primaire productie verschilt, verschillen ook de lengtes van de voedselketens in open oceanen, kustgebieden en opwellingsgebieden.

  • Midden in de voedselarme open oceaan is het plankton erg klein. Hierdoor is de voedselketen veel langer. Het kleine fytoplankton wordt eerst gegeten door klein dierlijk plankton, dat weer door wat groter dierlijk plankton, dat door nog groter dierlijk plankton, dat door een planktonetende vis, en die planktonetende vis op zijn beurt weer door een vleesetende vis. Dat zijn vijf stappen, of zes niveaus. Uitgaande van de 10% regel heb je in de open oceaan wel honderdduizend kilo fytoplankton nodig om één kilo roofvis te maken (zie onderstaande afbeelding). Geen wonder dus dat er op de open oceaan niet zo veel wordt gevist.

Een voorbeeld van een voedselketen op de open oceaan.

Een voorbeeld van een voedselketen op de open oceaan.ProSea
  • De voedselketens in zeegebieden boven het Continentaal Plat (CP) bestaan meestal uit drie stappen tussen vier niveaus. Op het CP heb je voor het maken van één kilo kabeljauw maar duizend kilo plantaardig plankton nodig (zie onderstaande afbeelding). Er wordt boven het CP veel vis geproduceerd. Meer dan 90% van alle vis van de wereld wordt hier gevangen, terwijl het oppervlak slechts 7,5% van het hele oceaanoppervlak bedraagt!

Een voorbeeld van een voedselketen bij het Continentaal Plat.

Een voorbeeld van een voedselketen bij het Continentaal Plat.ProSea
  • In opwellingsgebieden is het plantaardig plankton zo groot dat het plantaardig plankton direct door planktonetende vissen kan worden gegeten. Als die op hun beurt weer door vleesetende vissen worden gegeten, zijn er maar twee stappen nodig om bij grote roofvissen terecht te komen. Er is dus maar 100 kilo plankton nodig om een kilo roofvis te maken (zie onderstaande afbeelding). Opwellinggebieden zijn vanwege deze hoge productiviteit heel interessant voor de commerciële visserij.

Een voorbeeld van een voedselketen in een opwellingsgebied.

Een voorbeeld van een voedselketen in een opwellingsgebied.ProSea